ထလာ်တိတ်အာနကဵုမာတိကာညိ

သိပ္ပံ တိ

နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ

သိပ္ပံ တိ (အၚ်္ဂလိက်: Earth Science ဟွံသေင်မ္ဂး Geoscience) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ အလုံစုံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဂြိုဟ်တိ (Planet Earth) ကေုာံ သၞောတ် ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural sciences) တုဲ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် ပညာ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ကေုာံ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ တိ ကေုာံ သၞောတ် ဍေဟ် မချဳဓရာင် ဒၟံင် တအ် ရ။

သိပ္ပံ တိ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ အဓိက ၄ သာ် မတွဟ်ဂး - လေယျာ တိ (Lithosphere)၊ လေယျာ ဍာ် (Hydrosphere)၊ လေယျာ ကျာ (Atmosphere)၊ ကေုာံ လေယျာ ဇဳဝ (Biosphere) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သိပ္ပံ တိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ကဏ္ဍ သုတေသန၊ သၞောတ် သဘာဝ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။[၁]

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂြိုဟ်တိ (The Blue Marble) မတက်လဝ် နူကဵု က္ၜင်ကျာ အကာသ အပဝ်လဝ် ၁၇ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သိပ္ပံ တိ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် တိ၊ ဗီုလဵု တိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ် ဆက် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ ဂြိုဟ်တိ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မချဳဓရာင် (Dynamic system) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် နူ အပ္ဍဲ တိ (ဥပမာ - ကသဳတိ၊ ပၟတ်ဒဵု) ကေုာံ ဒြဟတ် နူ မ္ၚး (ဥပမာ - လျး တ္ၚဲ၊ ဍာ်လပှ်) ရ။

တၠပညာ သိပ္ပံ တိ တအ်ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် အရာ နာနာ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ သတ္တု၊ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ဥတု၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် အကြာ သတ္တဝါ မဂျိုင် တန်တဴ တအ် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ တိ (History and Development)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ တိ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ဂှ်၊ တၠပညာ အာရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရူ ဥတု ကေုာံ ကသဳတိ ရ။ ဆဂး သိပ္ပံ တိ နဒဒှ် ဘာသာရပ် ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။[၂]

တၠပညာ ဍုင်သကော့တလာန် ဂျိမ်းစ် ဟတ်တန် (James Hutton) မဒှ် "မအံက် ပထဝဳဗေဒ" ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ယူနဳဖံက်မဳတာရဳယျာန်နဳဇြေမ် (Uniformitarianism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ "အခိင် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ကသပ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အခိင် အတိတ်" ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ်တိ ပိုယ် ဏအ် နွံ အာယုက် မဂၠိုင် ကဵု ဘဳလဳယာန် သၞာံ (၄.၅၄ ဘဳလဳယာန် သၞာံ) ရ။

၃။ ကဏ္ဍ သုတေသန အဓိကဂမၠိုင် (Major Fields of Study)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သိပ္ပံ တိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် အဓိက ၄ သာ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သိပ္ပံ တိ
ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် လေယျာ မဆက်စပ် ပရူပရာ မလ္ၚတ်
ပထဝဳဗေဒ (Geology) လေယျာ တိ (Lithosphere) လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် တိ၊ တၟအ်၊ ကသဳတိ၊ ကေုာံ ဝင် တိ။
ဥတုဗေဒ (Meteorology) လေယျာ ကျာ (Atmosphere) လ္ၚတ် ပရူ ဥတု၊ ဗြဲ၊ ကျာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု။
သမုဒ္ဒရာဗေဒ (Oceanography) လေယျာ ဍာ် (Hydrosphere) လ္ၚတ် ပရူ ဍာ် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ၊ လပှ်၊ ဍာ် စှ်ေ ဍာ် တိုန်၊ ကေုာံ ဇဳဝ ဍာ်။
နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) အကာသ (Space) လ္ၚတ် ပရူ သၞောတ် တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂြိုဟ်တိ ကု စက္ကဝါ။

၄။ ပထဝဳဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် တိ (Geology and Earth's Structure)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပထဝဳဗေဒ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကပေါတ် ရုပ်ဝတ္ထု တိ ရ။ ဂြိုဟ်တိ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အထပ် အဓိက ၃ သာ် -

  • ခၞော် တိ (Crust): ဒှ် အထပ် မ္ၚး အိုတ် မနွံ ဇမ္ၚိုဟ် ၅-၇၀ ကဳလဝ်မဳတာ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ သတ္တဝါ တအ် မဂျိုင် တန်တဴ ရ။
  • လဒေါဝ် တိ (Mantle): ဒှ် အထပ် အကြာ မနွံကဵု တၟအ် ဍာ် (Magma) မကသဳ ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ။
  • ကြက် တိ (Core): ဒှ် အထပ် အပ္ဍဲ အိုတ် မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron) ကေုာံ နဳကယ် (Nickel)။ အထပ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု သၞောတ် ဓါတ်သံလိုက် တိ (Earth's magnetic field) ရ။[၃]

လညာတ် သဳအိုရဳ လေယျာ တိ ယူရေးယှာ (Plate tectonics) လေဝ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ခၞော် တိ ဏအ်ဝွံ ဒကုတ် ကဝ် ဒၟံင် နဒဒှ် လေယျာ တိ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် မကတဵုဗဒှ် ကဵု ကသဳတိ ကေုာံ ဒဵု တအ် ရ။

၅။ ဥတုဗေဒ ကေုာံ လေယျာကျာ (Meteorology and Atmosphere)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဥတုဗေဒ ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ လေယျာ ကျာ ကေုာံ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ရ။ လေယျာ ကျာ တိ (Earth's atmosphere) ဂှ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (၇၈%)၊ အံက်သဳဂျေန် (၂၁%)၊ ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။

လေယျာ ကျာ တိ ပါ်လဝ် နကဵု အထပ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -

  • ထရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ (Troposphere): ဒၞာဲ ဥတု ကေုာံ မတ်ဗြဲ တအ် မကတဵုဒှ်။
  • သတြာတဝ်သဖဳယျာ (Stratosphere): ဒၞာဲ မနွံကဵု လေယျာ အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) မစဵုဒၞာ ဓါတ်လျး UV နူ တ္ၚဲ။
  • မဳသဝ်သဖဳယျာ (Mesosphere) ကေုာံ သာမဝ်သဖဳယျာ (Thermosphere): ဒၞာဲ မနွံ လတူ အိုတ် ကေုာံ ဒၞာဲ ဂြိုဟ်တုဲ တအ် ဂေတ် ဒၟံင်။

၆။ သမုဒ္ဒရာဗေဒ ကေုာံ ဍာ် (Oceanography and Hydrosphere)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သမုဒ္ဒရာဗေဒ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ လေယျာ ဍာ် (Hydrosphere) မဒှ် ၇၁% ရာဇဝင် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) ဂၠးတိ ကေုာံ ကဵု စၞစ သွက် သတ္တဝါ တအ် ရ။

တၠပညာ သမုဒ္ဒရာဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ဍာ် (Ocean currents)၊ ပရေင်စှ်ေတိုန် ဍာ်လပှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဓရောတ် ဂိတု၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဇဳဝ ပ္ဍဲ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ ဍာ် ၜဳ ကတဴ တိုန် ကေုာံ အက်သေတ် ဍာ် (Ocean acidification) ဗွဲမလောန် ရ။

၇။ ဂြိုဟ်တိ ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ (Earth in the Solar System)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ၜိုန်ရ နက္ခတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ စက္ကဝါ ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ တိ မ္ဂး ဍေဟ် လ္ၚတ် ရံင် အဆက်အစပ် အကြာ ဂြိုဟ်တိ ကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ဂိတု ရ။ ဂြိုဟ်တိ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇမ္ၚောဲ မကြပ်ညောန် ၜိုတ်ရုံဂပ် (Habitable zone) နူကဵု တ္ၚဲ မပကဵု ညံင် ဍာ် မာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် အရည် (Liquid water) ရ။[၄]

သၞောတ် ဓါတ်သံလိုက် တိ (Magnetic field) ဝွံ လေဝ် စဵုဒၞာ ကဵု အန္တရာယ် နူကျာ တ္ၚဲ (Solar winds) တုဲ မင်မဲ လမျီု သတ္တဝါ တအ် လတူ ဂြိုဟ် ဏအ် ရ။ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ထိင် ကဵု လစွံ ဂြိုဟ်တိ (Axial tilt) ညံင်ဂွံ ညိင်ညိင် တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ရာသဳ ဥတု တအ် ရ။

၈။ စက်ယန္တရား သဘာဝ ကေုာံ သၞောတ် တိ (Earth's Systems and Cycles)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သိပ္ပံ တိ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဂြိုဟ်တိ နဒဒှ် သၞောတ် မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု စက်ဝိုင် သဘာဝ (Natural cycles) အဓိက ဂမၠိုင် ရ -

  • စက်ဝိုင် ဍာ် (Water Cycle): ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍာ် နူကဵု ၜဳ ဒှ် အခိုး ကျာ၊ ဒှ် မတ်ဗြဲ၊ တုဲ ကလေင် စှ်ေ စိုပ် ကြုင် ကေုာံ ၜဳ ပၠန်။
  • စက်ဝိုင် ကာဗောန် (Carbon Cycle): ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗောန် အကြာ တၞံဆု၊ လေယျာ ကျာ၊ တိ၊ ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ။
  • စက်ဝိုင် တၟအ် (Rock Cycle): ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၟအ် ဍာ် (Igneous) ကတဵုဒှ် တၟအ် နှဴ (Sedimentary) ကေုာံ တၟအ် ပြံင် (Metamorphic) ပ္ဍဲ လၟေင် အခိင် ကာလ မလအ်လ။

၉။ လွပ် သိပ္ပံ တိ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Applications in Society)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပညာ သိပ္ပံ တိ ဝွံ ကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် လတူ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် တ္ၚဲဏအ် ရ။

  • ဂၠာဲ သယံဇာတ (Natural Resources): ပထဝဳဗေဒ တအ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခါဲ တွာင်၊ ဂၠာဲ ဍေက် (Oil)၊ ကေုာံ ဂၠာဲ ဍာ် သၟဝ် တိ ရ။
  • စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Management): သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တီ ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ရ ကသဳတိ၊ လဗိုတ်ကျာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ်ဒဵု ကတဵုဒှ် မာန်။ ဥပမာ - ကြဴနူ ကသဳတိ ဂျဳဂျဳ တုဲ၊ သုတေသန သိပ္ပံ တိ ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ထာဲဝါန် ရ။
  • ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction): ၜတ်ကၞာတ် အကာဲအရာ တိ ညံင်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ တိုင် ဒဒန်၊ ကေုာံ တၟာံ ဍာ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Future and Climate Change)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် သိပ္ပံ တိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် (Global Warming) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် စက်ယန္တရား ကောန်မၞိဟ် တအ် မပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO2) ဂၠိုင် အာ တုဲ၊ ဥတု ဂၠးတိ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဒၟံင် ရ။[၅]

တၠပညာ သိပ္ပံ တိ တအ်ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် သဘာဝ တအ် ဏအ် တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပြသၞာ ဏအ် ရ။ အနာဂတ် ဂြိုဟ်တိ ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပိုယ် လတူ သၞောတ် သဘာဝ တိ ကေုာံ ဗီုလဵု ပိုယ် မင်မဲ အာ ပွဳပွူ သဘာဝ ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ရောင်။

  1. ↑ Tarbuck, E. J. (2014). Earth Science, 14th, Pearson, 2-10။
  2. ↑ Press, F. (2003). Understanding Earth, 4th, W.H. Freeman, 15-22။
  3. ↑ Marshak, S. (2015). Earth: Portrait of a Planet, 5th, W. W. Norton & Company, 45-52။
  4. ↑ Kump, L. R. (2010). The Earth System, 3rd, Prentice Hall, 85-90။
  5. ↑ IPCC (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Cambridge University Press, 100-110။