သိပ္ပံ ရာသဳဥတု

သိပ္ပံ ရာသဳဥတု ဟွံသေင်မ္ဂး ကလာင်မေတ်တဝ်လဝ်ဂျဳ (အၚ်္ဂလိက်: Climate science / Climatology) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပညာ သိပ္ပံ ကဏ္ဍ မွဲ မလ္ၚတ် ပါ်ပါဲ ပရူ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု (Climate) ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မက္တဵုဒှ် လတူ ဂၠးတိ ပွိုင် အခိင် ကာလ မလအ်လ ရ။ ပညာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု "ပညာ ဥတု" (Meteorology) ရ။ ပညာ ဥတု ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ အကာဲအရာ ဥတု လၟေင် တ္ၚဲ (Weather) ဗီုကဵု ဗြဲ ဂူ၊ ကျာ ပိုက် ရ။ ဆဂး သိပ္ပံ ရာသဳဥတု ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ လၟေင် သၞောတ်ဝ် ဥတု မက္တဵုဒှ် လၟိုန် အပ္ဍဲ ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလအ် (ဥပမာ - ၃၀ သၞာံ ကေုာံ လတူ နူ ဂှ်) ရ။

၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်

ပွမလ္ၚတ် သမ္တီ လဝ် အကာဲအရာ ဥတု ဂှ် စက္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ တေအ် ကေုာံ ခေတ် ဍုင်ကြုက် တမၠာ တေအ် ရ။

ခေတ် ကိုပ်ကၠာ: ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် မ္ဂး သၟာ ဗ္ၚ တအ် လ္ၚတ် အကာဲအရာ ရာသဳဥတု သွက်ဂွံ တီ အခိင် တဵုလွဳ၊ အခိင် ဗြဲ ဂူ ကေုာံ အခိင် ကညင် ရ။
ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ: သိပ္ပံ ရာသဳဥတု စက္တဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ကဆံင် သိပ္ပံ မွဲ ရ။ တၠပညာ တအ် စကၠောန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လၟိဟ် ဗြဲ မဂူ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ ရ။
ခေတ် လၟုဟ်: ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး တၠပညာ တအ် သုင်စောဲ ကၠုင် သြိုင် ဂြဟ် (Satellites)၊ ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီ လပှ်ကျာ၊ ကေုာံ ကောမ်ပျူတာ ဇၞော် (Supercomputers) သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ တင်နင် သဇိုင် (Data) ဗွဲမဇၞော်ကၠး ရ။

၂။ ကဏ္ဍ လ္ၚတ် အဓိကဂမၠိုင်

သိပ္ပံ ရာသဳဥတု ဝွံ ဍေံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် တၞဟ်ဟ် သာ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

ပညာ ရာသဳဥတု တမၠာ (Paleoclimatology): ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ရာသဳဥတု မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ဝင် တိ မလောန် ကၠုင် လဝ် မဂၠိုင် ကု မဳလဳယောန် သၞာံ တေအ် ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု တၟအ် သလံက်၊ ကလောအ် ဍာ်ကလောအ် ပ္ဍဲ အန္တာတိက (Ice cores) ကေုာံ ကွင်း တၞံဆု (Tree rings) တအ် ရ။
သိပ္ပံ ရာသဳဥတု ရုပ်ဝတ္ထု (Physical Climatology): လ္ၚတ် ပရူ ပရေင် ဆက်စပ် အကြာ ဒြဟတ် တ္ၚဲ، လပှ်ကျာ၊ ၜဳ ဇၞော် ကေုာံ တိ သွက်ဂွံ တီ ဟိုတ် မက္တဵုဗဒှ် ရာသဳဥတု ရ။
ပညာ မဝ်ဒယ် ရာသဳဥတု (Climate Modeling): ပွမစကာ သၞောတ်ဝ် သင်္ချာ ကေုာံ ကောမ်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒယ် အကာဲအရာ တိ တုဲ ဆိင်ဆ ရံင် ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ အနာဂတ် (ဥပမာ - ဂၠးတိ က္တဴ တိုန် မ္ဂး မု က္တဵုဒှ် မာန်)။

၃။ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဂၠးတိ က္တဴ

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ရာသဳဥတု ဂှ် ဒှ် ပရေင် လ္ၚတ် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change) ကေုာံ ဂၠးတိ က္တဴ (Global Warming) ရ။

ဟိုတ်နူ ကောန်မၞိဟ် တအ် စံင် သုင်စောဲ ကၠေင် ဓါတ်၊ ရုံစက် ကေုာံ ဗက် ရေက် ဂြိုပ် ဆု တအ် တုဲ ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တၞဟ်တၞဟ် (Greenhouse gases) တအ် ပြးဇး တိတ် အာ ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ ဂၠိုင် လောန် အာ ရ။
တၠပညာ ရာသဳဥတု တအ် သုတေသန ပါ်ပါဲ တုဲ ပတိတ် လဝ် တင် သတိ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် က္တဴ တိုန် ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဍေံ ကဵု ဘဲအန္တရာဲ ဗီုကဵု ဍာ်ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ဍာ် ဇၞော် ကေုာံ ကျာ မုန်တိုင်း ကြံင်မ္ၚုဟ် တအ် ရ။
ဂကောံ မဆေင်ကဵု ရာသဳဥတု အလဵုအသဳ ဍုင်ဂမၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ သိပ္ပံ ရာသဳဥတု အဓိက မပတိတ် လိက် ဒုင်စဳရေင် ကိစ္စဇၞော် ဂၠးကဝ် လၟိုန် ရ။

၄။ နဲကဲ လ္ၚတ် ကေုာံ တင်နင် သဇိုင်

တၠပညာ သိပ္ပံ ရာသဳဥတု တအ် ကလိဂွံ တင်နင် သဇိုင် (Data) နူကဵု- ၁။ ကိရိယာ လတူ တိ (Ground stations): ကိရိယာ တိုင် စၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လၟိဟ် ဗြဲ မၞုံ အလုံ ဂၠးကဝ်။ ၂။ သြိုင် ဂြဟ် ကေုာံ က္ၜင် ကျာ (Satellites and Aircraft): သြိုင် ဂြဟ် လတူ အာကာသ တအ် တက် ကေတ် ဗီုရုပ် တုဲ စၟတ်သမ္တီ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မတ် ဍာ်ၜဳ ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် တအ် ရ။ ၃။ ဖံင် လတူ ဍာ် (Ocean buoys): ဖံင် မစုတ် လဝ် ကိရိယာ မပလံင် နင် တင်နင် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ သၟဝ် ၜဳ ဇၞော်။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

နိဿဲ

Hartmann, Dennis L. (2015). Global Physical Climatology. Elsevier.
IPCC (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis.
Climatology, Wikipedia.