သူဒါန်သၠုင်ကျာ

ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ သူဒါန်သၠုင်ကျာ Republic of South Sudan
အလာံ တဆိပ်
ဍုင်ဇၞော်	ဂျူဗာ (Juba) 4°51′N 31°36′E
ဇၞော်အိုတ်ဍုင်	ဂျူဗာ
အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင်	အင်္ဂလိက် (English)
အလဵုအသဳ	သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် ဖေဝ်ဒရေဝ်
• သမ္မတ	သာလ်ဗာ ကဳယာ (Salva Kiir Mayardit)
• ဒု-သမ္မတ ပထမ	ရဳယေက် မာချာ (Riek Machar)
မပိုင်ပြဳလဝ်
• သီုဖအိုတ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
• တၟော်	၁၁ မဳလဳယာန် (၁၁၀ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄)
လှုဲ	ပေါင် သူဒါန်သၠုင်ကျာ (South Sudanese pound, SSP)
ဇြောမ်အခိင်	CAT (UTC+2)

သူဒါန်သၠုင်ကျာ (အၚ်္ဂလိက်: South Sudan) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ သူဒါန်သၠုင်ကျာ (Republic of South Sudan) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မဟွံမွဲကဵုသြင်ၜဳ (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက ဗၟံက် ကေုာံ အာဖရိက ဗဟဵု ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် သူဒါန် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက်၊ ကေန်ညာ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ-ဗၟံက်၊ ယူဂါန်ဒါ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ၊ ကောန်ဂဝ် (DRC) ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ-ပလိုတ်၊ ကေုာံ ဍုင်အာဖရိက ဗဟဵု ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်ရ။ ဍုင်သူဒါန်သၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မကလိဂွံ သၠးပွး အလက္ကရဴအိုတ် ကေုာံ ဒှ်ဍုင်တၟိအိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။

ဝင်

ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၁ တေံ ဒေသဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလၟိဟ် ဍုင်သူဒါန် (Sudan) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပါ်ခြာ လပါ်ဘာသာ ကေုာံ ဂကူ (လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒှ်ဂကူအာရပ် ကေုာံ အစ္စလာမ်၊ လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ဒှ်ဂကူအာဖရိက ကေုာံ ခရေတ်ယာန်) တုဲ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကတဵုဒှ်လဝ် အဆက်ဆက် ပွိုင်မဂၠိုင်ကဵု စှ်သၞာံရ။ ကြဴနူ တင်လတုပ်စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Comprehensive Peace Agreement) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဆန္ဒမာဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် (Referendum) တုဲ မၞိဟ် ၉၈% ပြင်င် ထံက်ဂလာန် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် နူသူဒါန်ရ။

ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၉ ဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် သူဒါန်သၠုင်ကျာ ကလိဂွံ သၠးပွး နဒဒှ် ဍုင်တၟိမွဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာ သမ္မတ သာလ်ဗာ ကဳယာ (Salva Kiir) ကေုာံ ဒု-သမ္မတ ရဳယေက် မာချာ (Riek Machar) တုဲ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (South Sudanese Civil War) ထပ်ကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ မကလိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် တၟိမွဲအလန်ပၠန်ရ။

ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ

သူဒါန်သၠုင်ကျာ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု တိဗလး ကေုာံ ဇိုင်ကြုင်ဂမၠိုင်ရ။

• ကြုင် နဳလာ အသာ်ဗု (White Nile): ဒှ်ကြုင် အဓိက မဇွောဝ်စှ်ေ ကၠတ်ကၠောအ် ဍုင် နူသၠုင်ကျာ စဵုကဵု သၟဝ်ကျာ။
• ဒေသ သောတ် (Sudd): ဒှ်ဒေသ တိဍာ်ကမၠေတ် (Wetland) မဇၞော်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်လောန် နကဵု သဘာဝ တိရစ္ဆာန်ဂြိုပ် ကေုာံ ဂစေံနာနာသာ်၊ သီုကဵု ဒှ်ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရေင်တိရစ္ဆာန် ပြံင်ဒတန် (Wildlife migration) ရ။

ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်

သူဒါန်သၠုင်ကျာ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ကောန်ဂကူနာနာတုဲ အဓိကဂှ် ဒှ်ဂကောံဂကူ နာဲလဝ်တိတ် (Nilotic peoples) တအ်ရ။ ဂကူ ဒိန်ကာ (Dinka) ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဂကူ နူအာ (Nuer)၊ ကေုာံ ရှဳလုက် (Shilluk) တအ် နွံရ။ အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် ကေုာံ အရေဝ်စကာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် ကေုာံ ဘာသာအခိုက်ကၞာ ကောန်ဍုင်အရင် (Traditional African religions) တအ်ရ။

ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ

ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲသူဒါန်သၠုင်ကျာဝွံ ဒးဆောမ်ဒုင်လဝ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် မဂၠိုင်ကဵုသၞာံရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက်ဂှ် နွံၜိုတ် ၃၅% ဓဝ်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ဍုင်မၞိဟ်လေပ်လိက် အောန်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ ဘာဗတောန်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် လီုလာ်ဒၟံင်တုဲ၊ ကောန်ၚာ် ဗွဲတၟေင် ကောန်ၚာ်ဗြဴတအ် အခေါင်တိုန်ဘာ အောန်လောန်ရ။

သံယဇာတ: သူဒါန်သၠုင်ကျာ ဝွံ နွံကဵု သံယဇာတ ကၠေင်ဒါတ် (Petroleum) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ကမၠောန်ပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ်ဂှ် ဒှ်သံယဇာတ အဓိကအိုတ် သွက်ဍုင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍုင်ဝွံ ဟွံမွဲကဵု သြင်ၜဳတုဲ သွက်ဂွံ သွံပ္တိတ် ဍုင်သအာင်ဂှ် ဒးပလံင် နကဵု ပိုက်လောန် (Pipeline) ဇွောဝ်ကၠတ်အာ နူကဵု ဍုင်သူဒါန် လပါ်သၟဝ်ကျာ ရ။ ပါဲနူ ကၠေင်ဒါတ်တုဲ တိဍာ်ခိုဟ် သွက်ကမၠောန်ဗ္ၚ လေဝ် နွံဗွဲမလှဲလးကီုရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ်

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သူဒါန်သၠုင်ကျာ ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ် ၜိုတ် ၉၈% သွက်လၟိဟ်သြန်လုပ် ဍုင်သအာင် အလုံအိုတ်သီုရ။ ၜိုန်ရ သြန်လုပ် နူကၠေင်ဒါတ် နွံဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ်၊ ပရေင်အုပ်ဓလီု ဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်သဇိုင်အဆောက်အအုံ လီုလာ်တအ်တုဲ၊ သူဒါန်သၠုင်ကျာဂှ် ဆက်လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဍုင် မဒိုက်ဂတ်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဖိုဟ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်လွဳပြေင်ဂၠဴ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚ နကဵုတဲ ရ။