သေန်တဳမဳတာ
သေန်တဳမဳတာ (အၚ်္ဂလိက်: Centimetre ဟွံသေင်မ္ဂး Centimeter, သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ cm) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် (Unit of length) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကဵု မွဲ ပ္ဍဲ ကၠံ (၁/၁၀၀) ၏ မဳတာ (Metre) ရ။ ဝေါဟာရ "centi" ဝွံ ဒှ် ဥပသာဂ် (Prefix) ပ္ဍဲ သၞောတ် အက်စ်အာင် (SI) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မွဲ ပ္ဍဲ ကၠံ ရ။ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် စဳဂျဳအက်စ် (Centimetre–gram–second system of units - CGS) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် အက်စ်အာင် (SI) ရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ၊ သေန်တဳမဳတာ ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အရာဝတ္ထု မနွံကဵု ဇမၞော် လဒေါဝ် ကေုာံ ဍောတ်တ်၊ မပ္တံကဵု သမၠုင် မၞိဟ်၊ ဇမၞော် ပၠောမ်၊ ကေုာံ ဇမၠိင် လိက်အုပ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သေန်တဳမဳတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ယူနေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မပါ်တိတ် နူကဵု ယူနေတ် သဇိုင် မဳတာ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် နကဵု သင်္ချာ မ္ဂး -
- $1 \text{ cm} = 0.01 \text{ m}$ (ဟွံသေင်မ္ဂး $10^{-2} \text{ m}$)
- $100 \text{ cm} = 1 \text{ m}$
နကဵု သၞောတ် ယူနေတ် ဍောတ် နူ ဍေဟ် မ္ဂး၊ မွဲ သေန်တဳမဳတာ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု စှ် မဳလဳမဳတာ (Millimetre):
- $1 \text{ cm} = 10 \text{ mm}$
သေန်တဳမဳတာ ဝွံ စကာ လဝ် သင်္ကေတ "cm" တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် မချူ နကဵု အက္ခရ် ဂၠးတိ ဂှ် ဟွံဒး စုတ် စၟတ် (Dot) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဍေဟ် ရ (ဥပမာ - စကာ 10 cm၊ ဟွံစကာ 10 cm.)။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ကတဵုသပုန် ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် နွံကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် တုဲ၊ ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် ရ。[၂]
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပြင်သေတ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် "မဳတာ" နဒဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် မွဲ၊ မဒှ် လၟိဟ် မွဲ ပ္ဍဲ စှ် ပြကောဋိ (1/10,000,000) ၏ ဇမ္ၚောဲ နူကဵု ဓရီု အဳကွေတာ (Equator) စဵုကဵု ဝင်ရိုးစွန်း သၟဝ်ကျာ (North Pole) ရ။ နူကဵု မဳတာ ဏအ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ယူနေတ် သေန်တဳမဳတာ နကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ကၠံ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ မွဲ ဓဝ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သင်္ကေတ (Standardization and Symbols)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၄ ဂှ်၊ ဂကောံ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် CGS (Centimetre-Gram-Second) မစကာ သေန်တဳမဳတာ နဒဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် သွက် ဇမၠိင်၊ ဂရာမ် (Gram) သွက် လျိုင်၊ ကေုာံ စက္က (Second) သွက် အခိင် ရ။
ၜိုန်ရ လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ဂှ်၊ သၞောတ် MKS (Metre-Kilogram-Second) မဒှ် သဇိုင် သၞောတ် အက်စ်အာင် (SI System) ဝွံ ကေတ် အစားထိုး အာ သၞောတ် CGS ကီုလေဝ်၊ သေန်တဳမဳတာ ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် ယူနေတ် မပါ်တိတ် (Derived unit) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
၄။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Equivalence to Other Units of Length)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် အကြာ သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric) ကေုာံ သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial/US customary) ဂှ်၊ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် တိုင် ၜတ်ကၞာတ် အဓိက မွဲ ရ။ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဒဒှ်ရ ၁ ၝောအ်တဲ (Inch) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ၂.၅၄ သေန်တဳမဳတာ ကွက်တိ ရ။[၃]
| လၟိဟ် သေန်တဳမဳတာ (cm) | ယူနေတ် မက်ထရစ် တၞဟ် | ယူနေတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial) |
|---|---|---|
| $1 \text{ cm}$ | $10 \text{ mm}$ | $\approx 0.3937 \text{ in}$ (ၝောအ်တဲ) |
| $100 \text{ cm}$ | $1 \text{ m}$ | $\approx 39.37 \text{ in}$ / $3.281 \text{ ft}$ |
| $2.54 \text{ cm}$ | $25.4 \text{ mm}$ | $1 \text{ in}$ (ၝောအ်တဲ ကွက်တိ) |
| $30.48 \text{ cm}$ | $0.3048 \text{ m}$ | $1 \text{ ft}$ (ပေ) |
| $91.44 \text{ cm}$ | $0.9144 \text{ m}$ | $1 \text{ yd}$ (ကိုက်) |
၅။ လွပ် ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကေုာံ ဂျဳသြမေထြဳ (Usage in Mathematics and Geometry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ဂျဳသြမေထြဳ (Geometry) မ္ဂး၊ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇမၞော် ဗွိုက် အရာဝတ္ထု တအ် ရ။
- ဇမၞော် ဗလး (Area): ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ စတုရန်း (Square centimetre - $cm^2$)။ $1 \text{ cm}^2$ ဝွံ ဒှ် ဇမၞော် ဗလး ပန်ကၠင် မနွံ ဇမၠိင် လပါ် ၁ သေန်တဳမဳတာ ရ။
- ဇမၞော် ထုထည် (Volume): ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ ကုဗ (Cubic centimetre - $cm^3$ ဟွံသေင်မ္ဂး $cc$)။ $1 \text{ cm}^3$ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ဍာ် ၁ မဳလဳလဳတာ (Millilitre - $mL$) ရ။
ပ္ဍဲ ဂရပ် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဗလး (Cartesian coordinate system) မ္ဂး၊ စက္ကူ ဂရပ် ဓမ္မတာ (Graph paper) တအ်ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ဇမၞော် ၁ သေန်တဳမဳတာ ကေုာံ ၁ မဳလဳမဳတာ သွက်ဂွံ ဓဇက် လစွံ ကေုာံ တွက် ဂၞန် ရ။
၆။ လွပ် ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Science and Engineering)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မစကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory) ရ။
- ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ: သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ဇမၞော် ကိရိယာ စမ်ၜတ်၊ ကေုာံ တွက်ဂၞန် သဳအိုရဳ (Theory) CGS တအ် ရ။
- ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ ဆီ (Medicine): အစာသဝ် တအ် စကာ သေန်တဳမဳတာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် (ဥပမာ - ဇမၞော် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂဝ်ဂၞဴ နကဵု အာလ်ထရာဆောင်း) ကေုာံ ဇမၞော် သရ တအ် ရ။
- ပ္ဍဲ မိုးလေဝသ (Meteorology): ၜိုန်ရ ဍာ်ဗြဲ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳလဳမဳတာ ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် နှင်း (Snowfall) မဒတုံ စှ်ေ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ ရ။[၄]
၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday Uses)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် မက်ထရစ် (ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်) မ္ဂး၊ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် အဓိက သွက် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ -
- သမၠုင် မၞိဟ်: ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ အာရှ ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် မ္ဂး သမၠုင် မၞိဟ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ ရ (ဥပမာ - ၁၇၅ cm)။
- ပရေင်တယျာ (Tailoring) ကေုာံ ပၠောမ်: သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် သြိုဟ်၊ တင်၊ ကေုာံ ဇမၠိင် ပၠောမ် ဂှ် စကာ ဇုက်ၜတ် သေန်တဳမဳတာ ရ။
- ဇမၞော် အရာဝတ္ထု: ပရိဘောဂ (Furniture)၊ ဇမၞော် မျက်နှာပြင် တဳဗဳ (လဆောဝ် တွက် နကဵု ၝောအ်တဲ ကီုလေဝ် တွက် နကဵု cm ကီု)၊ ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍောတ်တ် တအ် ရ။
၈။ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင် (Measuring Instruments)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် သေန်တဳမဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဂှ်၊ ပိုယ် စကာ ကိရိယာ နာနာ သာ် ရ -
- ပေဒဏ် (Ruler): ပေဒဏ် ဓမ္မတာ မစကာ ပ္ဍဲ ဘာတန် တအ် ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၁၅ သေန်တဳမဳတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ သေန်တဳမဳတာ ရ။
- ဇုက်ၜတ် (Tape Measure): ဇုက်ၜတ် တယျာ (Measuring tape) မကၠောန် လဝ် နကဵု ပလာသတစ် ဟွံသေင်မ္ဂး တောဝ် ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁၅၀ cm ရ။ ဇုက်ၜတ် သြိုင်ခၞံ တအ် ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ဂၠိုင်ကဵု မဳတာ ဆဂး စၟတ် လဝ် ကဆံင် သေန်တဳမဳတာ ရ။
- ကလဳပါ (Vernier Caliper): သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် ဍောတ်ဍောတ် (ဥပမာ အပ္ဍဲ ဗွိုက် ပလိုင်) ဂှ် စကာ ကလဳပါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် စဵုကဵု ဒသမ သေန်တဳမဳတာ (မဳလဳမဳတာ) ရ။
၉။ ယူနေတ် မဆက်စပ် ကု သေန်တဳမဳတာ (Derived Units related to Centimetre)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် ဇမၠိင် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ယူနေတ် မပါ်တိတ် တၞဟ် တအ် လေဝ် ဒှ် ရ။ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သေန်တဳမဳတာ ကုဗ ($cm^3$) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် မက်ထရစ်၊ လျိုင် ဍာ် ဇေတ်တ် ဇေတ်တ် ၁ သေန်တဳမဳတာ ကုဗ ($1 \text{ cm}^3$) ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လျိုင် ၁ ဂရာမ် ($1 \text{ g}$) ကွက်တိ ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် အဓိက အကြာ ဇမၞော် ထုထည် ကေုာံ လျိုင် ပ္ဍဲ သၞောတ် မက်ထရစ် ရ။[၅]
သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် CGS မ္ဂး၊ ယူနေတ် သွက် ဒြဟတ် (Force) ဂှ် ဒှ် ဒိုင်း (Dyne - $g \cdot cm/s^2$) တုဲ၊ ယူနေတ် သွက် ဒြဟတ် ကမၠောန် (Energy) ဂှ် ဒှ် အာဂ် (Erg - $g \cdot cm^2/s^2$) ရ။
၁၀။ သြဇာ ကေုာံ သၞောတ် ဂၠးတိ (Global Influence and Metric System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ သၞောတ် မက်ထရစ် မစကာ သေန်တဳမဳတာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မစကာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ကၟိန်ဍုင် မပ္တံကဵု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States)၊ ဍုင်လာင်ဗဳရဳယျာ (Liberia) တအ် သၟး ရ ဆက် စကာ ဒၟံင် သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) မစကာ ၝောအ်တဲ (Inches) ဏီ ရ။
ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) လေဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် တေအ် စကာ လဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်ကၞာ (Traditional measurements) မပ္တံကဵု တိုင်၊ တောင် တအ် ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာ ကၠုင် သေန်တဳမဳတာ ကေုာံ မဳတာ ဗွဲမလှဲလး ယျ ရ။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ဆက်စပ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ယောန်မှာ ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ BIPM (2019). The International System of Units (SI), 9th, Bureau International des Poids et Mesures, 130-135။
- ↑ Alder, K. (2002). The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World. Free Press, 89-95။
- ↑ Judson, L. V. (1976). Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History. National Bureau of Standards, 15-18။
- ↑ Zitzewitz, P. W. (2005). Physics: Principles and Problems. Glencoe/McGraw-Hill, 12-15။
- ↑ Tipler, P. A. (1999). Physics for Scientists and Engineers, 4th, W. H. Freeman, 3-6။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system)
- မဳတာ (Metre)
- မဳလဳမဳတာ (Millimetre)
- အက်စ်အာင် (International System of Units - SI)