သေလ် အာရီု
သေလ်အာရီု (အင်္ဂလိက်: Neuron) ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ် က္ဍဟ် ဂှ် ဒှ် သေလ် အဓိက မဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်ဝ် အာရီု (Nervous system) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ်၊ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂရင်ဗတီ (Information) နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signals) ကေုာံ ဓါတ်ဓါတုဗေဒ (Chemical signals) ရ။ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ်မွဲမ္ဂး နွံ သေလ်အာရီု ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ တုဲ၊ သေလ် ဇၟာပ်မဂှ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံင် ကု သေလ်တၞဟ်တအ် နကဵု အဆက်အစပ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။ သေလ်အာရီုတအ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင်၊ ပွမညာတ်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။
 လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် Dendrite, Soma, ကေုာံ Axon | |
| ကဏ္ဍ အဓိက | ဇဳဝဗေဒ၊ သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) |
|---|---|
| သၞောတ်ဝ် မပါလုပ် | သၞောတ်ဝ် အာရီု (Nervous system) |
| ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင် | Soma, Dendrite, Axon, Synapse |
| လၟေင်ကမၠောန် အဓိက | Action potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ) |
| ဓါတ် မပတိတ် | Neurotransmitters (ဓါတ်စၠောအ် အာရီု) |
| သေလ် အရီုအဗင် | Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ) |
| ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် | Santiago Ramón y Cajal |
၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သေလ်အာရီု (Neuron) ဟီုဂှ် ဒှ် "ဇုက်လလဳ" ကေုာံ "စက်တွက်ဂၞန် ဍောတ်တ်" ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဗီုပြင် ကေုာံ ကမၠောန် သေလ်အာရီု ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သေလ် ဓမ္မတာ ဗီုကဵု သေလ် စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ် ဖျုန် တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သေလ် ဓမ္မတာ တအ် ပါ်တရးတုဲ ကတဵုဒှ် သေလ် တၟိမာန်ကီုလေဝ်၊ သေလ်အာရီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဟွံပါ်တရး (No cell division) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ သေလ်အာရီု လီုလာ်အာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကလေင်ဒှ် တၟိ လောဲလောဲသွာသွာရ[၁]။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပံင်စပ် ၜါ သာ် - "ဓါတ်လလဳ" (သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အပ္ဍဲ သေလ် မွဲ) ကေုာံ "ဓါတုဗေဒ" (သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် ၜါ) ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်၊ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံမွဲဂှ် ဒှ် ဇုက်မွဲဓဝ် မဆက်ဒၟံင် ရေင်သကအ် သက္ကု ပွမပိုတ်ခြာ (Reticular theory) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၃၊ အစာသိပ္ပံ အဳတလဳ Camillo Golgi ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ဖျုန်သာ် သေတ်ဗာ (Silver staining) မပကဵု ညံင် ဂွံညာတ်ကေတ် သေလ် အာရီု ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မိုက္ကရဝ်သကုပ် ရ။ ကြဴနူဂှ် အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ Golgi ဏအ်တုဲ၊ လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဟွံသေင် ဇုက် မဆက်ဒၟံင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု "သေလ်" ဍောတ်တ် မတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ "Neuron doctrine" တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ[၂]။
၃။ လဒက်ပတန် အဓိက သေလ်အာရီု (Anatomy of a Neuron)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် -
- Soma (ကာယ သေလ်): ဒှ် ဒကုတ် လဒေါဝ် မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ ကိရိယာ သေလ် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ Mitochondria, Ribosomes)။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် သွက် သေလ် ရ။
- Dendrites (ကၞာင်): ဒှ် လဒက်ပတန် မတုပ် ညံင် ကၞာင်ဆု မတိတ်ကၠုင် နူ Soma ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ "ဒုင်ကေတ်" (Receive) တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဇၟာပ် သေလ်အာရီုမွဲ နွံကဵု Dendrites ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
- Axon (ဇုက်ဇမၠိင်): ဒှ် ဇုက် ဂၠိင်ဂၠိင် မွဲ မတိတ် နူ Soma သွက်ဂွံ "ပလံင်" (Transmit) တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ သေလ်မွဲ နွံ Axon မွဲဓဝ်ရ။ ဇမၠိင် Axon လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဂၠိင် စဵုကဵု မွဲ မဳတာ ပြင် (နူ ဇုတ်ရိုက် စဵုကဵု ဇိုင်) နွံရ[၃]။
၄။ Myelin Sheath ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် Axon (Myelin and Axon Function)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ သေလ်အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube
Axon ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် တၟေင် မကော်စ Myelin sheath (ဓါတ်ကၠေင် ဂြောပ်) ရ။ ဓါတ်ကၠေင်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပလာသတစ် မဂြောပ်လဝ် ဇုက်လလဳ ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ဓါတ်လလဳ (Action potential) ဟွံဂွံ ဇွောဝ်တိတ်မ္ၚး တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ဒြေပ် ပြဟ်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ (နကဵု ပွမဒံင် စၠောအ် အကြာ ဟလင် Myelin မကော်စ Nodes of Ranvier)။ ယဝ်ရ ဓါတ်ကၠေင် Myelin ဏအ် လီုလာ်အာ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ယဲ Multiple Sclerosis - MS) မ္ဂး၊ လၟေင် ဓါတ်လလဳ ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲ တုဲ ညးယဲတအ် ကွာ် ဟွံမာန်၊ ချဳဒရိုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ[၄]။
၅။ Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သေလ်အာရီု တအ် ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ မကော်စ Action Potential ရ。
- အခိင် တန်ကြန် (Resting Potential): အခိင် ဓမ္မတာမ္ဂး အပ္ဍဲ သေလ်အာရီု ဂှ် နွံ ဓါတ်လလဳ နုက် (Negative charge) ၜိုတ် -70 mV ရ။ (ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယျာမ် $K^+$ နွံ အပ္ဍဲ ဂၠိုင် တုဲ၊ သဝ်ဒဳယျာမ် $Na^+$ နွံ မ္ၚး ဂၠိုင်)။
- ပွမကတဵုဒှ် (Depolarization): ကာလ သေလ် ဂွံဒုင်ကေတ် အာရီု (Stimulus) မ္ဂး၊ ပါင်တြင် သဝ်ဒဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $Na^+$ ဇွောဝ်လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ သေလ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အပ္ဍဲသေလ် ဂွံဒှ်အာ ဓါတ် အပေါင်း (Positive charge) ၜိုတ် +40 mV ရ။
- ပွမကလေင်တန်ကြန် (Repolarization): ကြဴနူဂှ် ပါင်တြင် ပဝ်တက်သဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $K^+$ ဇွောဝ်တိတ်အာ မ္ၚး၊ တုဲ သေလ် ကလေင်စိုပ်အာ ကဆံင် နုက် ဓမ္မတာ ပၠန်ရ[၅]။
လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အတိုင် ဇမၠိင် Axon ညံင်ရဴ လပှ်ဍာ် ရ။
၆။ ဆာင်နပ်သ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapse and Neurotransmitters)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာလ ဓါတ်လလဳ (Action Potential) စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးတတ်ကၠောအ် ဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ Synapse (ဆာင်နပ်သ်) သွက်ဂွံ စိုပ် သေလ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဓါတုဗေဒ ရ။ သေလ် ပထမ ဂှ် ပတိတ်ကဵု မဝ်လဳကျူ ဓါတုဗေဒ မကော်စ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters) ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ အပ္ဍဲ ဆာင်နပ်သ် တုဲ အာ ဗာတ်ဒး (Bind) ကု Receptors (ဒၞာဲဒုင်ကေတ်) လ္တူ Dendrite သေလ် ဒုတိယ ရ။ ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
- Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်): ဆက်စပ် ကု လာပ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ထတ်။
- Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်): ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်တိက်။
- Acetylcholine (အက်သဳတဳကိုလိန်): ဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ[၆]။
၇။ ဂကူ သေလ်အာရီု ဂမၠိုင် (Types of Neurons)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အလိုက် တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် နွံ ၃ သာ်-
| ဂကူ သေလ်အာရီု | တာလျိုင် အဓိက (Function) | ဥပမာ |
|---|---|---|
| Sensory Neurons (သေလ် ဒုင်အာရီု) | ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ အာရီု ၅ သာ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ စၞာံ) အာ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်။ | သေလ် ပ္ဍဲ စၞာံ မဒုင်စသိုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိ။ |
| Motor Neurons (သေလ် ချဳဒရိုင်) | ပလံင် တင်စၞောန် နူ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ်ရိုက် အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလိုင် (Glands)။ | သေလ် မစၞောန်ကဵု ညံင် တဲ ပိုယ် ဂွံ ယိုက် ကပေါတ်။ |
| Interneurons (သေလ် လဒေါဝ်) | ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် Sensory ကဵု Motor တုဲ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂရင်ဗတီ။ | သေလ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက် ဂှ် ဒှ် ဂကူဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ |
၈။ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial Cells - The Support Cells)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ပါဲနူ သေလ်အာရီု တုဲ၊ သီုနွံကဵု သေလ် အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells) ရ။ လၟိဟ် သေလ် ဂလိုင်ယာ ဂှ် နွံ တုပ် ၜိုတ် လၟိဟ် သေလ်အာရီု ကီုရ။
- Astrocytes (သေလ် သၞံင်): ဍေဟ် ကဵု အာဟာရ ကု သေလ်အာရီု၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
- Oligodendrocytes ကဵု Schwann cells: ဍေဟ်တအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်ကၠေင် Myelin သွက်ဂွံ ဂြောပ် Axon ရ။
- Microglia (မိုက္ကရဝ်ဂလိုင်ယာ): ဒှ် သေလ် စဵုဒၞာ (Immune cells) ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မစုတ်စ စၟယဲ ကေုာံ သေလ် မချိုတ်အာတအ်ရ[၇]။
၉။ ပွမပြံင်လှာဲမာန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ (Neuroplasticity and Memory)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ထေင်လဝ် က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံမာန် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ သေလ်အာရီု ကေုာံ ဆာင်နပ်သ် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ ပွမပြံင်လှာဲမာန် မကော်စ Neuroplasticity ရ။ ကာလ ပိုယ် ဗတောန် ပညာ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာမွဲမွဲ မ္ဂး၊ အဆက်အစပ် (Synapses) အကြာ သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ခိုင်ကၠိုက်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ "Neurons that fire together, wire together" (သေလ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံဂှ် ဆက်စပ်အာ မွဲစွံ ရ)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ သွက် ဉာဏ်သမ္တီ ကေုာံ ပွမဗတောန် (Learning and Memory) ရ[၈]။
၁၀။ ယဲ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Diseases and Future Research)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သေလ်အာရီု တအ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ်အာ (Neurodegeneration) ရ။
- ယဲ အလ်ဇိုင်မာ: သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဉာဏ်သမ္တီ ချိုတ်အာ။
- ယဲ ပါကေန်သန်: သေလ်အာရီု မပတိတ် Dopamine ချိုတ်အာ တုဲ ချဳဒရိုင် ဝါတ်။
အနာဂတ် သုတေသန ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပွမလွဳ ယဲတအ်ဏအ် နကဵု Stem cell therapy (ပွမထပ်စုတ် သေလ်တၟိ)၊ Gene therapy (ပွမပလေဝ် ဗဳဇ) ကေုာံ Brain-Computer Interfaces (BCI) မဆက်စၠောအ် က္ဍဟ် ကု စက်ယန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ ကလေင်ချဳဒရိုင် မာန်ကၠုင်ရ[၉]။
See also
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]References
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]Further reading
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., & Siegelbaum, S. A. (2021). Principles of Neural Science (6th ed.). McGraw-Hill.
- Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., Hall, W. C., LaMantia, A. S., & White, L. E. (2018). Neuroscience (6th ed.). Sinauer Associates.
External links
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- BrainFacts.org: The Neuron - တင်ဂရင်ဗတီ သဇိုင် မဆေင်ကဵု သေလ်အာရီု။
- Neuroscience for Kids: Cells of the Nervous System - လိက်ပရေင် လောဲလောဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သေလ်အာရီု။
- ↑ Kandel, E. R. (2012). Principles of Neural Science, 5th, McGraw-Hill. ISBN 978-0071390118။
- ↑ Finger, S. (2001). Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function. Oxford University Press. ISBN 978-0195146943။
- ↑ Purves, D. (2018). Neuroscience, 6th, Sinauer Associates. ISBN 978-1605353807။
- ↑ Nave, K. A. (2010). "Myelination and support of axonal integrity by glia". Nature 468 (7321): 244–252. doi:.
- ↑ Hodgkin, A. L. (1952). "A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve". The Journal of Physiology 117 (4): 500–544. doi:.
- ↑ Bear, M. F. (2020). Neuroscience: Exploring the Brain, 4th, Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-1284211283။
- ↑ Allen, N. J. (2009). "Neuroscience: Glia - more than just brain glue". Nature 457 (7230): 675–677. doi:.
- ↑ Doidge, N. (2007). The Brain That Changes Itself. Viking Press. ISBN 978-0143113102။
- ↑ Lebedev, M. A. (2006). "Brain-machine interfaces: past, present and future". Trends in Neurosciences 29 (9): 536–546. doi:.