သဳမသုန်
 တၞးဂတှ်ေ တၟအ် မချူကှ်ေ လဝ် သဳမသုန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ကၠအ် လုမ္မနဳ (Lumbini) ကၟိန်ဍုင်နဳပဝ် (Nepal) | |
| ပါဠိ (Pali) | pañcasīla, pañcasikkhāpada |
|---|---|
| သံသကြိုတ် (Sanskrit) | pañcaśīla, pañcaśikṣapada |
| မန် (Mon) | သဳမသုန် |
| ဗၟာ (Burmese) | ပဉ္စသီလ၊ ငါးပါးသီလ |
| သေံ (Thai) | เบญจศีล (Benchasin), ศีล ๕ |
| အင်္ဂလိက် (English) | Five Precepts |
သဳမသုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပဉ္စသဳလ (သက္ကတ: pañcaśīla; ပါဠိ: pañcasīla )၊ ကေုာံ မလေပ် ကော်စ ဒ္ဂေတ်သိက္ခာပိုဒ်မသုန် (Sanskrit: pañcaśikṣapada, Pali: pañcasikkhapada) ဝွံ ဍေံဒှ် ဒ္ဂေတ်ဝတ် သဳလ အဓိက ကေုာံ သဇိုင် သွက် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ခရှ် (Buddhist lay people) တအ် သ္ဂောအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ မင်မဲ အာ ရ။
သဳမသုန် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇၟာပ်ပ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မသ္ဒး ဒဂိုန် ဒ္ဂေတ် အာ သွက်ဂွံ မင်မဲ အာ ဒ္ဂေတ် စရိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ ရ။ အတိုင် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ပွမမင်မဲ သဳလ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပၟဝ် ဓရ် သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ ကေုာံ ပွမလွဳပရာ ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ သ္ဂောအ် ဗၠး တိတ် နူ ဒဒိုက် သံသာ ကေုာံ ပဇၞူမတ် ကဵု ဍုင် ဇၞော် နိဗ္ဗာန် ဌာန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။
၁။ ဍောၚ်ဓရ် သဳမသုန်ဂမၠိုင် (The Five Precepts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဳမသုန် မဟီု ဂှ် ဒှ် ပွမဝေင်ပါဲ နူကဵု အကုသဵု ၅ ပြကာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ရ-
- ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ (Panatipata Veramani): မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဂစိုတ် သတ္တဝါ မၞုံ ကဵု လမျီု။
- အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ (Adinnadana Veramani): မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမကၠတ် ကေတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် (မဟွံကဵု လဝ် နကဵု ကာယ ဝါစာ)။
- ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏိ (Kamesu Micchacara Veramani): မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဒ္ဂေတ် ပလီု ကောန် သမ္ဘာ တၠသ္ၚိ ညးတၞဟ်။
- မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ (Musavada Veramani): မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမဟီု ဂလာန် လာန်စ၊ ဟီု ဓရိုဟ် ကေုာံ ဂလာန် မုသာ။
- သုရာမေရယ မဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ (Surameraya Majja Pamadatthana Veramani): မ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူ ပွမသုင် စ အရက် သုရာ ကေုာံ စၞ သုင် ၜူမာဲ မဖန် ညံင် သတိ ဂွံ လီုလာ်။
၂။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ (Significance in Buddhist Traditions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ထေရဝါဒ (Theravada): ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး သဳမသုန် ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မသ္ဒး မင်မဲ လၟိုန် သွက် ခရှ် (Nitya-sīla) ရ။ ပွမဒဂိုန် ဂိုင် ကေတ် သဳမသုန် နူကဵု ခမဳ သင် တအ် ဂှ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကေင်ကာ ကုသဵု အိုတ်သီု ရ။
- မဟာယာန (Mahayana): ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ မဟာယာန မ္ဂး၊ သဳမသုန် ဏအ် ဂှ် လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ နဒဒှ် သဳသာရဝကယာန (Śrāvakayāna precepts) တုဲ၊ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ စှ်ေစး ဒၟံင် ကု သဳဗောဓိသတ္တ (Bodhisattva precepts) မစွံ အာရီု လတူ ပွမဟံင် ပြာ် သတ္တဝါ နာနာ သာ် ရ။
၃။ ပရေင် ပတောအ်ၜတ် ကု လောကနိတိ (Comparison with Universal Ethics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဳမသုန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် ဒၠောအ်ဗ္တောန် မဆေင် ကု လောကနိတိ (Ethics) သွက် မၞိဟ် သာမည တအ် ရ။
- ပရေင် ပတောအ် ၜတ်: ယဝ်ရ သ္ၚေဝ် ရံင် အခန် ကဏ္ဍ မစှ်ေ သၞောတ် မဆေင် ကု လောကနိတိ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မ္ဂး، ဍေံ တုပ်တဴ ညံင်ရဴ ပညပ် စှ် ပြကာ (Ten Commandments) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ Abrahamic တအ် (ဗီုကဵု ခရေတ်ယာန်، ဂျူ)، ကေုာံ တုပ် ညံင်ရဴ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် စှ် သာ် မဒဒက်တဴ ကဵု ဝါဒ ကောန်ဖျူသှာတ် (Confucianism) ကီု ရ။
- လညာတ် တၠပညာ (Scholarly Views): လညာတ် မဆေင် ကု သဳလ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝါဒ လောကနိတိ လပါ် ရးပလိုတ် မပ္တံကဵု ဝါဒ မစွံ ၚုဟ်မး ကဵု ဖဵု (Utilitarianism)၊ တာလျိုင် (Deontological ethics) ကေုာံ သဳလ (Virtue ethics) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ တေအ်، လညာတ် ဝေါဟာရ ဝါဒ ညးဍုင် ပလိုတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဒစဵုဒစး ကေုာံ ဒး ဒုင် တးပါဲ ဗွဲမလောန် နူကဵု တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ရ။
- အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights): ပွမမင်မဲ သဳမသုန် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပ္တဝ် ဏာ ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) မဒှ် ဓမ္မတာ အလုံ လိုက် မွဲ ရ။ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ပတိုန် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ သဳလ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖဍိုက် ဗပေင် ကဵု သဘဴဓရ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဍိုက်ပေင် မာန် ရောင်။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဗုဒ္ဓဘာသာ
- သဳလ
- ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ
- အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Gombrich, Richard (1995). Buddhist Precept and Practice. Routledge. ISBN 978-0710304445.
- Keown, Damien (2013). Buddhist Ethics: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
- Terwiel, B.J. (2012). Monks and Magic: Revisiting a Classic Study of Religious Ceremonies in Thailand. NIAS Press.