သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် (အၚ်္ဂလိက်: Quantum theory) ဟွံသေင်မ္ဂး မက်ကေန်နစ် ကွမ်တမ် (အၚ်္ဂလိက်: Quantum mechanics) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ရူပဗေဒ (Physics) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ ကေုာံ အကာဲအရာ ရုပ်ဝတ္ထု တအ် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မဍောတ်သွတ် အိုတ်၊ မပ္တံကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ ကောန်ဒကုတ် သၟဝ်အက်တမ် (Subatomic particles) ဂမၠိုင် ရ။ သဳအိုရဳဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဓာတုဗေဒ ကွမ်တမ် (Quantum chemistry)၊ သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဗလး (Quantum field theory)၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တင်ဂၞင် ကွမ်တမ် တအ် ရ။

ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical physics) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် နယူတန် (Isaac Newton) ဂှ် သောင်ကလး ပရူ သဘာဝ ရုပ်ဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ၜိုတ် ဒးရး ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်သွတ် စိုပ် ကဆံင် အက်တမ် မ္ဂး၊ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ တအ် လီုလာ် အာ တုဲ သောင်ကလး ဟွံမာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု မက်စ် ပလာန် (Max Planck) ကေုာံ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် "ကွမ်တမ်" ဏအ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ တအ် ဏအ် ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ပြး ဒြဟတ် တန်တဴ (Probability density) သွက် အီလက်ထရွန် ပ္ဍဲကဵု အက်တမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် နကဵု သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

"ကွမ်တမ်" (Quantum) ဟီုမ္ဂးဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဗလိုင်လဵုရော" (How much) ရ။ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် လၟိဟ် ဒြဟတ် (Energy) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဝတ္ထု မဍောတ်အိုတ် မဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အာ ဍောတ်နူဏအ် ရ။

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ ၃ သာ် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ ရ -

1. ပရေင်ပါ်ကရေက် ဒြဟတ် (Quantization of energy): ဒြဟတ် တအ်ဝွံ တိတ်ကၠုင် နကဵု ကလောအ် ဍောတ်ဍောတ် (Discrete packets or Quanta) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံတိတ် ကၠုင် လၟိုန် ဆက်စပ် (Continuous) ရ။
2. သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ် (Wave-Particle Duality): ရုပ်ဝတ္ထု ဍောတ်သွတ် တအ် မပ္တံကဵု အီလက်ထရွန် (Electron) ကေုာံ လျး (Photon) တအ်ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ နဒဒှ် ပါတိကေလ် (Particle) ကီု သီုကဵု လပှ် (Wave) ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ ရ။
3. ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Uncertainty Principle): ပိုယ် ဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဒၞာဲ (Position) ကေုာံ လဟိုင် (Momentum) ကောန်ဒကုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ နကဵု ဍာံပြ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝင် သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ စတင်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၀ အခိင် တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂျာမနဳ မက်စ် ပလာန် (Max Planck) မသောင်ကလး ပြသၞာ ပရေင်လလောင်တြး ဒြဟတ် အရာဝတ္ထု လမ္စံက် (Black-body radiation) ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ လျး ကေုာံ ဒြဟတ် တအ်ဂှ် တိတ်ကၠုင် နကဵု "Quanta" ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) စကာ လညာတ် ပလာန် ဏအ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သတ္တိ လျး-လလဳ (Photoelectric effect) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လျး ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် မကော်စ ဖဝ်တွန် (Photons) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ် နဳလ် ဗဝ် (Niels Bohr) ခၞံဗဒှ် မဝ်ဒယ် အက်တမ် (Bohr model) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အီလက်ထရွန် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠံင် (Orbits) မချိုတ်ပၠိုတ် သၟး ရ။

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ခေတ်တၟိ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၂၅ ကဵု ၁၉၂၇ နကဵု တၠပညာ ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဝါနာ ဟာင်ဇေန်ဗါတ် (Werner Heisenberg) မခၞံဗဒှ် Matrix mechanics, ကေုာံ အာဝေန် သရဝ်ဒေန်ဂါ (Erwin Schrödinger) မခၞံဗဒှ် Wave mechanics ရ။

၃။ သဇိုင် သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ် (Fundamental Theory and Concepts)

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ လညာတ် သဇိုင် မွဲစွံ မတၞဟ်ခြာ နူ လညာတ် ဓမ္မတာ မၞိဟ် တအ် ရ -

၃.၁။ သဘာဝ လပှ် ကေုာံ ပါတိကေလ် (Wave-Particle Duality)

လ្វី ကရဝ် (Louis de Broglie) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၄ ဒဒှ်ရ ရုပ်ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် နွံကဵု သဘာဝ လပှ် ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ နကဵု ဖော်မျူလာ $\lambda = \frac{h}{p}$ ဒၞာဲ $\lambda$ ဒှ် ဇမၠိင် လပှ်၊ $h$ ဒှ် ကိန်းသေ ပလာန်၊ တုဲ $p$ ဒှ် လဟိုင် ရ။ လညာတ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အီလက်ထရွန် တအ် လဆောဝ်မ္ဂး ချဳဓရာင် ညံင်ကဵု မောလီစျူး၊ လဆောဝ်မ္ဂး ချဳဓရာင် ညံင်ကဵု လပှ် ဍာ် ရ။

၃.၂။ ပရေင်ထပ်လတူ ကွမ်တမ် (Quantum Superposition)

ကောန်ဒကုတ် ကွမ်တမ် မွဲဝွံ မာန် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ ရ။ ဍေဟ်တအ် ရုဲစှ် သွဟ် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ ဆ ပ္ဍဲ အခိင် ပိုယ် လ္ၚတ် စၟတ်သမ္တီ (Observe) ဍေဟ်တအ် သၟး ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥပမာ ဗ္ဂဲ သရဝ်ဒေန်ဂါ (Schrödinger's cat) မဒှ် ဗ္ဂဲ မဂျိုင် ဒၟံင် သီု ချိုတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ ပ္ဍဲ ပ္ဍဲ သေက် မကၟာတ်လဝ် မွဲ ရ။

၃.၃။ ပရေင်ဆက်စပ် ကွမ်တမ် (Quantum Entanglement)

ကာလ ကောန်ဒကုတ် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ဆက်စပ် အာ ရေင်သကအ် မ္ဂး (Entangled)၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ်အာ သၞောတ် မွဲဓဝ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ပြံင်လှာဲ အကာဲအရာ ကောန်ဒကုတ် မွဲ မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ကောန်ဒကုတ် မွဲပၠန် ဂှ်လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် သမၠေဝ် ဓဝ် (Instantly) ရ၊ ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ သ္ၚောဲ ရေင်သကအ် အလုံ မွဲ စက္ကဝါ ကီုလေဝ် ရ။ အာင်သတာင် ကော်စ သဘာဝ ဏအ် နဒဒှ် "Spooky action at a distance" ရ။

၄။ ဖော်မျူလာ သင်္ချာ ကေုာံ မက်ကေန်နစ် (Mathematical Formalism and Mechanics)

ပ္ဍဲကဵု သင်္ချာ မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ကွမ်တမ် (Quantum state) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု လစွံ State vector $|\psi\rangle$ ပ္ဍဲကဵု ဟေလ်ဗတ် သပေ့ (Hilbert space) မွဲ ရ။ သွက်ဂွံ တွက်ဂၠာဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင် ကောန်ဒကုတ် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ အဳကွေးယှေန် သရဝ်ဒေန်ဂါ (Schrödinger equation) ရ -

$$i\hbar\frac{\partial}{\partial t}|\psi(t)\rangle = \hat{H}|\psi(t)\rangle$$

ဒၞာဲဏအ် -

• $i$ ဂှ် ဒှ် ဂၞန် ဟွံဍာံ (Imaginary unit)
• $\hbar$ ဂှ် ဒှ် ကိန်းသေ ပလာန် (Reduced Planck constant)
• $\frac{\partial}{\partial t}$ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင်
• $|\psi(t)\rangle$ ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် အကာဲအရာ လပှ် (Wave function)
• $\hat{H}$ ဂှ် ဒှ် ဟာမေလ်တဝ်နဳယာန် အဝ်ပရေတာ (Hamiltonian operator) မထ္ၜးကဵု ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ရ။

သဘာဝ ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Heisenberg's Uncertainty Principle) ဂှ် နွံ ဖော်မျူလာ - $$\Delta x \Delta p \geq \frac{\hbar}{2}$$ မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ဒၞာဲ ($\Delta x$) ကေုာံ လဟိုင် ($\Delta p$) ဂှ် ဟွံမာန် အောန် နူကဵု ကိန်းသေ $\frac{\hbar}{2}$ ရ။

၅။ ပရေင်စမ်ၜတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Famous Experiments)

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သက်သဳ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimental evidence) မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်စမ်ၜတ် အဓိက ပ္ဍဲ သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်

ယၟု ပရေင်စမ်ၜတ်	သၞာံ	တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက	ဖဵု (Result)
စမ်ၜတ် ဂလိုင်ပါင် ၜါ (Double-slit experiment)	၁၉၂၇ (Davisson-Germer)	ၜတ်ကၞာတ် သဘာဝ အီလက်ထရွန် မတတ်အာ ဂလိုင်ပါင် ၜါ။	ထ္ၜးကဵု သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ် တုဲ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observer) ပြံင်လှာဲ သွဟ် ဍေဟ် မာန်။
စမ်ၜတ် သတန်း-ဂါလက် (Stern-Gerlach experiment)	၁၉၂၂	ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ဂေတ် (Spin) အက်တမ် ဓါတ်သြန် ပ္ဍဲ လပှ် သံလိုက်။	ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဂေတ် ကွမ်တမ် (Quantum spin) ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် Quantized မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
စမ်ၜတ် ဗဲလ် သဳအိုရဳ (Bell's theorem tests)	၁၉၈၂ (Alain Aspect)	ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ဆက်စပ် Entanglement ကေုာံ လညာတ် ဒေသ (Local realism)။	ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ လညာတ် ဓမ္မတာ (Local realism) ဂှ် ဟွံဍာံပြ တုဲ၊ သဘာဝ ကွမ်တမ် ဂှ် ထုဲထံင် ဒၟံင် ရ။

၆။ လညာတ် တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ ကွမ်တမ် (Interpretations of Quantum Mechanics)

ဟိုတ်နူကဵု ဖော်မျူလာ ကွမ်တမ် တအ်ဂှ် ကဵု ဆ ပရေင်တန်တဴ လၟိဟ် (Probabilities) သၟး တုဲ၊ တၠပညာ တအ် နွံကဵု လညာတ် ဒဿန တၞဟ်ခြာ (Interpretations) သွက်ဂွံ သောင်ကလး အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံပြ ရ -

1. လညာတ် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen interpretation): မဖန်ဗဒှ် နကဵု နဳလ် ဗဝ် ကေုာံ ဟာင်ဇေန်ဗါတ်။ လညာတ်ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ သဘာဝ ရုပ်ဝတ္ထု ဟွံမဲ ဍာံပြ စဵုကဵု ပိုယ် စၟတ်သမ္တီ (Observe) ဍေဟ်တအ် ရ။ ကာလ ပိုယ် စၟတ်သမ္တီ မ္ဂး၊ လပှ် လီုလာ် (Wavefunction collapse) အာ တုဲ ရုဲစှ် သွဟ် မွဲ ရ။
2. လညာတ် ဂၠးတိ ဂမၠိုင် (Many-worlds interpretation): မဖန်ဗဒှ် နကဵု ဟူးအေဝရတ် (Hugh Everett)။ လညာတ်ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ လပှ် ဟွံလီုလာ် ပုဟ်၊ စၞးဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သွဟ် မမာန် ကတဵုဒှ် အိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ မပါ်တိတ် အာ နာနာ သာ် (Parallel universes) ရ။

၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Relationship with Classical Physics)

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု လညာတ် မူ သဟဇာတ (Correspondence principle) မဟီုတွံလဝ် နကဵု နဳလ် ဗဝ် ရ။ လညာတ်ဏအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ကာလ လၟိဟ် ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇမၞော် ရုပ်ဝတ္ထု ဇၞော်တိုန် အာ မ္ဂး (စိုပ် ကဆံင် ဘဝ ဓမ္မတာ မၞိဟ်)၊ သွဟ် နူကဵု ကွမ်တမ် ဂှ် ဒးတုပ် ကဵု သွဟ် နူကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ ရ။

ပရေင်လီုလာ် ကွမ်တမ် (Quantum decoherence) ဂှ်လေဝ် ဒှ် သဘာဝ မသောင်ကလး ဗီုလဵု ကောန်ဒကုတ် ကွမ်တမ် တအ် မဆောမ်လေင် အာ သဘာဝ ထပ်လတူ (Superposition) ဍေဟ်တအ် ကာလ ဍေဟ်တအ် ဇီုကပိုက် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။

၈။ အပလီကေယှေန် ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Applications and Technology)

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် လိက် သၟး ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Modern technology) အလုံအိုတ်သီု ရ။ ယဝ်ရ သဳအိုရဳ ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ အရာ ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ -

• သေမဳကွန်ဒတ်တာ (Semiconductors): ဒှ် သဇိုင် သွက် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ စမတ်ဖုန် (Smartphones) သီုဖအိုတ် ရ။
• လေဇာ (Lasers): ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု သဘာဝ ပရေင်တိတ် ဒြဟတ် လျး အက်တမ် ရ။
• စက် စၟတ်သမ္တီ ရုပ် (MRI): ပ္ဍဲ ရုံဂဥုဲ တအ် စကာ သဘာဝ Quantum spin သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် ရ။
• ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ (Quantum Computing): ကောန်ပျူတာ ခေတ်တၟိ မစကာ သဘာဝ Superposition ကေုာံ Entanglement သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗွဲမပြဟ် ဇၞော် နူ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ ဂၠိုင်ကဵု ဆ ရ။

၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် (Unsolved Problems and Future Research)

ၜိုန်ရ သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု ပြသၞာ အဓိက မွဲ မဟွံမာန် သောင်ကလး ဏီ ရ - ဂှ်တုန် ပရေင်ပံင်ကောံ ကု သဳအိုရဳ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ရ။

သဳအိုရဳ ဓရောတ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် အာင်သတာင် (General Relativity) ဝွံ သောင်ကလး ပရူ စက္ကဝါ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဒးရး ဆဂး ဍေဟ် တးပါဲ လညာတ် ကွမ်တမ် ရ။ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ၜါ ဏအ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် "သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဒြဟတ်ဓရောတ်" (Quantum Gravity) ကေုာံ "သဳအိုရဳ ဇုက်" (String Theory) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ အနာဂတ် ရောင်။

၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Philosophy and Society)

သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် လညာတ် ဒဿန (Philosophy) မၞိဟ် တအ် လတူ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် အရာ မချိုတ်ပၠိုတ် (Determinism) မတုပ် ညံင် စက် နာဍဳ မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် တီ အကာဲအရာ အခိင် လၟုဟ် မ္ဂး၊ ပိုယ် တီ အနာဂတ် ဖအိုတ် ရ။

ဆဂး သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု "ပရေင်တန်တဴ လၟိဟ်" (Probabilities / Chance) ရ။ အနာဂတ် ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ပုဟ်။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် အာင်သတာင် ဂွံ ထေဲ တုဲ ညးတေအ် ဟီုလဝ် "ကျာ် ဟွံ ဝေင် တမ် (God does not play dice with the universe)" ရ။ ဆဂး စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပရေင်စမ်ၜတ် တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သဘာဝ ကွမ်တမ် ဂှ် ဍာံပြ လၟိုန် ရ။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ရူပဗေဒ (Physics)
• အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein)
• ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ (Quantum computing)
• ဗ္ဂဲ သရဝ်ဒေန်ဂါ (Schrödinger's cat)