သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက်
သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ဟွံသေင်မ္ဂး သဳအိုရဳ ပၞုက်ဓလုက် (အၚ်္ဂလိက်: Conspiracy Theory) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သောင်ကလး မဆေင်ကဵု ဟိုတ်မွဲမွဲ မကတဵုဒှ်လဝ်၊ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မၞိဟ် မပြာကတ် မွဲမွဲ၊ မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဖန်ဇန် အလီ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ (ဥပမာ - အလဵုအသဳ၊ ဂကောံဓလုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံသေဌဳဂမၠိုင်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင် ပညာသုတေသန ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ မ္ဂး၊ သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု သက်သဳ ခိုင်င်ကၠိုက်က် တုဲ၊ ညးတအ် တးပါဲ ထောအ် ဟိုတ်ဓမ္မတာ မဒှ်စမာန် အိုတ် (Occam's razor) တုဲ စၞးဂှ် ရုဲစှ် လညာတ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရေင်ထေင်သင်္ကာ ရ။[၁]
လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social Media) ဏအ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပြးဇး အာ လောဲသွာ ဗွဲမလောန် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အန္တရာယ် လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် ဂကောံမၞိဟ် မာန်ရ။
.svg){kind=link}
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မွဲ မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ၊ ဝင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်ဂှ်၊ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဓမ္မတာ ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဒးဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဓလုက် မနွံကဵု ဒြဟတ် အဝဵု သွက်ဂွံ ဂွံ အကျိုးအမြတ် လပါ် ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။
အစာသုတေသန လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ညးမပတှ်ေ သဳအိုရဳ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ညးတအ် နွံကဵု "ပရေင်ဟွံပတှ်ေ" (Distrust) လတူ အလဵုအသဳ၊ တၠပညာ (Experts)၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ အဓိက (Mainstream media) တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ပရူပရာ ဂၠးတိ နကဵု လပါ် ၜါ - "ညးခိုဟ်" ကေုာံ "ညးပရေအ်" ရတုဲ၊ ညးပရေအ် ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မအုပ်ဓလပ် ဒၟံင် ဂၠးတိ နူကဵု သမၞိင် ရ။[၂]
၂။ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ ဝင် ဝေါဟာရ (Etymology and History of the Term)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "Conspiracy theory" ဝွံ စကာ ကၠုင်လဝ် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်ရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် မဒေါဝ် (Neutral meaning) - မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သဳအိုရဳ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် အလီ" သၟးရ။
ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဗွဲတၟေင် ကြဴနူ ပရေင်ဂစိုတ် သမ္မတ အမေရိကာန် ဂျောန် အက်ဖ် ကနေဒဳ (John F. Kennedy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ တုဲ၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ကတဵုဒှ် အာ ဝေါဟာရ လပါ် အနုတ် (Pejorative term) မစကာ သွက်ဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် မဟွံမဲ ကု ယုတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ယောင်ယာ (Paranoia) ရ။ အစာဒဿန ကာလ် ပေါပ်ပါ (Karl Popper) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မပါ်ပါဲ လညာတ် ဏအ် တုဲ ညးကော်စ "သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်" (The conspiracy theory of society) မဒှ် အရာ မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အရာ ပရေအ်ပရေအ် အိုတ်သီုဂှ် ဒှ် အရာ မဖန်ဇန်လဝ် ဖအိုတ် ရ၊ မဒှ် လညာတ် မဗၠေတ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မွဲရ။[၃]
၃။ လညာတ် စိုတ်ပညာ ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (Psychological Origins and Reasons)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မုဟိုတ် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ပတှ်ေ သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ရော? အစာစိုတ်ပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
- Apophenia (ပရေင်ဆဵုဂဗ ဗီုပြင် အကြာ အရာ မဟွံဆက်စပ်): ဥဏှံက် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဗီုပြင် (Pattern) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ၜိုန်ရ အရာ ၜါ ဟွံဆက်စပ် ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ စိုတ်မၞိဟ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ဇန် ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် (False correlation) ရ။
- Proportionality Bias (ပရေင်အလိုက်စိုတ် ဇမၞော်): ကာလ အရာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် (ဥပမာ - သမ္မတ ဒးဒုင် ဂစိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲကပ် ဇၞော် ကတဵုဒှ်) မ္ဂး၊ မၞိဟ်တအ် ဟွံမိက် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု အရာ ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မဒတန်ဟွံမဲ (Random chance) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ အရာဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဒးကတဵုဒှ် နူ ဟိုတ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
- Confirmation Bias (ပရေင်အလိုက်စိုတ် မစၟတ်သမ္တီ): မၞိဟ်တအ်ဂှ် ရုဲစှ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုင် မကိတ်ညဳ ကဵု လညာတ် ဇကု မပတှ်ေ လဝ် တုဲတုဲ သၟးတုဲ၊ တးပါဲ ထောအ် သက်သဳ မဒစးဒုင် ကု လညာတ် ဇကု ရ။[၄]
၄။ ဖဵုဆက် လပါ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Societal and Political Impacts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပတှ်ေ ဝေင်င် သၟးရ၊ ဍေဟ် ကဵု အန္တရာယ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် မာန်ရ။
- ပရေင်လီုလာ် ဓဝ်ပတှ်ေ (Erosion of Trust): ကာလ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေ သဳအိုရဳ တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် အိုတ်အာ ဓဝ်ပတှ်ေ လတူ အလဵုအသဳ၊ လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ လတူ အစာသုတေသန သိပ္ပံ တအ် ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ထကးပြး ရ။
- အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် (Public Health Risks): ဥပမာ - သဳအိုရဳ မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ "ထပှ်ေ ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccine) ဂှ် ဒှ် အရာ မစုတ်လဝ် မိုက်ခရဝ်ချစ် (Microchip) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် မၞိဟ်" ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဟွံထပှ်ေ ဂဥုဲတုဲ၊ ယဲကပ် ဂမၠိုင် ကလေင် ပြးဇး ကၠုင် မာန်ရ။
- ပရေင်ကတဵုဒှ် ပဋိပက္ခ ကေုာံ အစောန်စွံ (Extremism and Violence): လညာတ် မပ္တံကဵု QAnon ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညးစိုတ်လုပ်စ တအ် ကတဵုပၠန်ဂတး ကေုာံ ပလီုပလာ် ရုင် အလဵုအသဳ (ဥပမာ - ပရေင်လုပ်သီ ရုင်ကေပဳတေဝ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၆၊ ၂၀၂၁) မာန်ရ။
၅။ ဗီုပြင် သဳအိုရဳ ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် ဂမၠိုင် (Types of Conspiracy Theories)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အစာသုတေသန Jesse Walker ဂှ် ပါ်လဝ် သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် နကဵု (၅) ဂကူ အဓိက အတိုင် သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
| ကဏ္ဍ | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) | ဥပမာ (Examples) |
|---|---|---|
| သၞ လပါ်မ္ၚး (Enemy Outside) | လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂကောံ မ္ၚး ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ တၞဟ်ခြာ တအ် အာတ်လုပ် ပလီုပလာ် ဂကောံမၞိဟ် ဇကု။ | ကောန်ဂြိုဟ် လပါ်မ္ၚးဂၠးတိ (Aliens) လုပ်သီ ဍုင်၊ ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင်သ္အာင်။ |
| သၞ လပါ်အပ္ဍဲ (Enemy Within) | လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဇကု (ဥပမာ - ကောန်ဍုင်ကွာန်၊ သၟာဍုင်ကွာန်) တအ် ပံင်ကောံ ဖန်ဇန် ပလီု ဍုင် ဇကု။ | သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် သွံ ဍုင် ကု ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော်။ |
| သၞ လပါ်လတူ (Enemy Above) | လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ် (Elites) တအ် ဖန်ဇန် ထိင်ဒဝ် ညးဍုင်ကွာန်။ | Illuminati (အဳလုမဳနာတဳ)၊ သၞောတ်ဂၠးတိတၟိ (New World Order)။ |
| သၞ လပါ်သၟဝ် (Enemy Below) | လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ကဆံင်သၟဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပလီု သၞောတ်ဝ်။ | ကောန်ပၞာန် သၟဝ် ကတဵုပၠန်ဂတး၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သၟာကမၠောန် သွက်ဂွံ ပလီု သၞောတ်။ |
| ပရေင်ဖန်ဇန် ခိုဟ် (Benevolent Conspiracies) | လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ နွံကဵု ဂကောံဓလုက် မွဲ မဖန်ဇန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကေုာံ ကယ်တင် ဂၠးတိ ဏအ်။ | ဂကောံ ဓလုက် ကောန်ဂြိုဟ် (Angelic forces) မမင်မဲ ဒၟံင် ဂၠးတိ။ |
၆။ ဥပမာ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင် (Famous Examples in History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင် ဂၠးတိ ဏအ်ဝွံ ပေင်တၟိုဟ် ဒၟံင် ကဵု သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် နာနာ သာ် ရ။ ဥပမာ အဓိက ဂမၠိုင် -
- ပရေင်စိုပ် ဂိတု အလီ (Moon Landing Hoax): လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ NASA ကေုာံ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် တအ် ဟွံစိုပ် လဝ် ဂိတု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ တုဲ၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုတ် (Hollywood) သွက်ဂွံ ဇၞး ပေါဲပြိုင် သိပ္ပံ ကု ဍုင်ရုရှာ ရ။
- ပရေင်ဗတိုက် စက်ပဝ် ၉/၁၁ (9/11 Truthers): လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် အခိင် သမ္မတ ဂျော့ချ် ဘုရှ် ဂှ် တီလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးတအ် အလဵုဇကု ဖန်ဇန် လဝ် ပရေင်ဗတိုက် စက်ပဝ် လတူ တိုက် ကေဝ်ဗၠာဲ ဇၞော် (World Trade Center) သွက်ဂွံ ဂွံ ဟိုတ် မဂွံ လုပ် ဗတိုက် ပၞာန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗမံက် ရ။
- ပရေင်ဂစိုတ် JFK (JFK Assassination): လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ လဳ ဟာဗဳ အဝ်သဝါယ် (Lee Harvey Oswald) ဂှ် ဟွံသေင် မၞိဟ် မပန် ဂစိုတ် သမ္မတ ကနေဒဳ ဆ မွဲဇကုဓဝ်၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဖန်ဇန် နူကဵု CIA ဟွံသေင်မ္ဂး KGB ရ။
၇။ လွပ် အေန်တာနဲ ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (The Role of the Internet and Social Media)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံစိုပ် ခေတ် အေန်တာနဲ တေအ်၊ သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် တအ်ဂှ် ပြးဇး နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟီုတွံ ဓမ္မတာ သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social Media platforms ဗီုကဵု Facebook, X/Twitter, YouTube) ဏအ်မ္ဂး၊ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရိုင် မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်လုပ်စ ကေုာံ ပရေင်ထေင်သင်္ကာ တအ် ဂွံ ပြးဇး ပြဟ် အိုတ် ရ။
- ခဒေါအ် ရမ္သာင် (Echo Chambers): မၞိဟ်တအ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဂကောံ အေန်တာနဲ မနွံကဵု လညာတ် မတုပ် ရေင်သကအ် တုဲ၊ ညးတအ် ဟွံဆဵုဂဗ လညာတ် မဒစးဒုင် တၞဟ် တုဲ ပရေင်ပတှ်ေ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် ခိုင်ကၠိုက် အာ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။
- ပရေင်တြး ပရိုင်အလီ (Misinformation Spread): သဳအိုရဳ တအ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ လက်နက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political weaponization) နူကဵု ဍုင်သ္အာင် တအ် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ဍုင် ပစ်မှတ် ဂွံ ထကးပြး ရ။
၈။ လညာတ် ညာဏဗေဒ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ (Epistemology and Logic)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဒဿန ညာဏဗေဒ (Epistemology) မ္ဂး၊ အစာဒဿန တအ် စကာ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် "ကရိတ် အံက်ခေမ်" (Occam's razor) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ရ။ ကရိတ် အံက်ခေမ် ဟီုမ္ဂးဂှ် "အကြာ လညာတ် ပရေင်သောင်ကလး ဂၠိုင်ကဵု သာ် ဂှ်၊ ပရေင်သောင်ကလး မလောဲသွာ အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု တင်ဆိင်ဆ မအောန်အိုတ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဍာံပြ အိုတ် ရ"။[၅]
သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒးဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် ညံင်ဂွံ ဟွံမာန် တးပါဲ (Unfalsifiable) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲ ပတိုန်ထ္ၜး သက်သဳ မဒစးဒုင် ကု သဳအိုရဳ ဂှ် မ္ဂး၊ ညးမပတှ်ေ သဳအိုရဳ တအ် ကလေင် ဟီု ဒဒှ်ရ "သက်သဳ ဂှ် လေဝ် ဒှ် အရာ မဖန်ဇန် လဝ် နကဵု ဂကောံဓလုက် ဂှ် ကီုရ" လညာတ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ လညာတ် မဂေတ်ကၠောအ် (Circular reasoning) မဟွံမဲ ကု ယုတ္တိ ရ။
၉။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ပသောင်ကလး (Countermeasures and Debunking)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ အုပ်ဓလပ် ပရေင်ပြးဇး သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ဂှ်၊ နွံပၟိက် ဒၟံင် ပရေင်ရီုဗင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် အလုံအိုတ်သီု ရ -
- ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် (Fact-checking): ဂကောံ ပရိုင် ကေုာံ အေဂျေန်သဳ သုတေသန တအ် ဒးစၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် ကေုာံ ပသောင်ကလး သက်သဳ မဍာံပြ (Debunking) လတူ ပရိုင် အလီ ဂမၠိုင် ရ။
- ပရေင်ပညာ မဳဒဳယာ (Media Literacy): ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗွဲတၟေင် ညးသၟတ် တအ် ဒးလ္ၚတ် ပညာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ကေုာံ လညာတ် ပါ်ပါဲ (Critical thinking) ညံင်ဂွံ ပါ်ကရေက် မာန် အကြာ ပရိုင် ဍာံ ကေုာံ ပရိုင် ဖန်ဇန်။
- ပရေင်စဵုဒၞာ ကိုပ်ကၠာ (Prebunking): လညာတ် စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်ကဵု သမ္တီ ကု မၞိဟ်တအ် ကိုပ်ကၠာ (Psychological inoculation) ဒဒှ်ရ လညာတ် အလီ ဗီုလဵု ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မာန် ရ။
၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သဘာဝ ဂကောံမၞိဟ် မနွံကၠုင် လဝ် ဍာ်ဇမၠိင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဆက်တုဲ ကတဵုဒှ် အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဏီရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ် ဏအ်၊ ကွတ် ပညာ ဉာဏ်ပညာတုဲ (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် အလီ ခိုဟ်ဟ် (Deepfakes) တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သဳအိုရဳ တအ် ဂွံ ပြာကတ် ကေုာံ ရုပ်သာ် ညံင်ကဵု အရာ ဇေတ်တ် မာန် ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်မင်မဲ သၞောတ်ဝ် ဒီမိုကရေဇြဳ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ လညာတ် ယုတ္တိဗေဒ သွက်ဂွံ တးပါဲ ပရိုင်အလီ ကေုာံ သဳအိုရဳ မဟွံမဲ ကု သက်သဳ တအ် ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Barkun, Michael (2003). A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America. University of California Press. pp. 3–4.
- ↑ Uscinski, Joseph E.; Parent, Joseph M. (2014). American Conspiracy Theories. Oxford University Press. pp. 31–32.
- ↑ Popper, Karl (1945). The Open Society and Its Enemies. Routledge. pp. 94–95.
- ↑ Brotherton, Robert (2015). Suspicious Minds: Why We Believe Conspiracy Theories. Bloomsbury Sigma. pp. 112–115.
- ↑ Sunstein, Cass R.; Vermeule, Adrian (2009). "Conspiracy Theories: Causes and Cures". Journal of Political Philosophy. 17 (2): 202–227.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Fake news (ပရိုင်အလီ)
- Occam's razor (ကရိတ် အံက်ခေမ်)
- Misinformation (တင်ဂၞင် မဗၠေတ်)
- Psychology of conspiracy theories (စိုတ်ပညာ သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်ဇန်ဓလုက်)