သ္ၚိဌာန်
သ္ၚိဌာန် (အၚ်္ဂလိက်: Home) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်ဒတန် မနွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန် မွဲ ဂွံ ပဒတဴ၊ ဇူဒီု၊ ကေုာံ ဂျိုင်တန်တဴ ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အကြာ "သ္ၚိဌာန်" (Home) ကေုာံ "သ္ၚိ" (House/Building) ဂှ်၊ သ္ၚိ ဂှ် ဒှ် ဆ လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical structure) မသြိုင်ခၞံ လဝ် နကဵု ဆု၊ တၟအ်၊ အုတ် သၟး တုဲ၊ သ္ၚိဌာန် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် စိုတ်ဓါတ် (Emotional attachment) အကြာ မၞိဟ် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မကဵု ဂီုကၠီု အဓိက အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် (Social structure) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သ္ၚိဌာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ စိုတ်ဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "သ္ၚိဌာန်" (Home) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် နူကဵု ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဇူဒီု ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ နကဵု လညာတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ထ္ၜး ဇကု (Identity)၊ ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy)၊ ကေုာံ ဂွံ သၠးပွး နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် မ္ၚး ရ။
တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် သ္ၚိဌာန် နဒဒှ် "ဗဟဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်" (Emotional center) မွဲ၊ မဒှ် ဒၞာဲ ပိုယ် ဂွံ ဒက်ပတန် အဆက်အစပ် ကု မိမ၊ ကောန်ဇာတ်၊ ကေုာံ ညးမဆာန် တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အာ သ္ၚိ နာနာ သာ် ကီုလေဝ်၊ "သ္ၚိဌာန်" ဍာံပြ ဂှ် ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ဂီုကၠီု ရ။[၂]
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Dwellings)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် အပြံင်အလှာဲ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ -
- ခေတ် တမၠာ (Paleolithic Era): ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာတေအ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံသြိုင် သ္ၚိ ဏီ၊ ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ထီု (Caves) ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင် တဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဗြဲ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် စၞ ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် ပြံင်ဒၞာဲ လၟိုန် (Nomads) တုဲ သ္ၚိဌာန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဆ အရာ ယာယဳ သၟး ရ။
- ခေတ် တဵုလွဳ (Neolithic Revolution): ကြဴနူ ကောန်မၞိဟ် တအ် စ တဵုလွဳ ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန် တုဲ၊ ညးတအ် စ သြိုင် သ္ၚိ မတန်တဴ လၟိုန် (Permanent settlements) နကဵု လေတ်၊ အုတ် ဍိုတ်၊ ကေုာံ ဆု ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဒှ် စတမ် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ရ။
- ခေတ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution): ပ္ဍဲ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ညးဍုင်ကွာန် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် စက် တုဲ၊ သ္ၚိဌာန် ဗီုပြင် အပါတ်မေန် (Apartments) ကေုာံ တိုက် ရေင် (Terraced houses) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Characteristics and Physical Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚိဌာန် ဓမ္မတာ မွဲ ဝွံ သ္ဒး နွံကဵု လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical elements) မကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ -
- ကၟဳ (Roof) ကေုာံ ဗဒင် (Walls): ဒှ် အရာ သဇိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု (ဗြဲ၊ ကျာ၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု နူ မ္ၚး။
- ခဒမ် ဇူဒီု (Living Room): ဒၞာဲ သွက် ကောန်သ္ၚိကၟိန် တအ် ဂွံ ဆဵုဂဗ၊ သဳကၠဳ ကေုာံ ဇူဒီု ဓမ္မတာ။
- ခဒမ် တိက် (Bedroom): ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တိက် လှိင် မနွံကဵု ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy) အမြင့်ဆုံး။
- ဖဴ (Kitchen): ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် ဇွောအ်မ။ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဖဴ ဂှ် ဒှ် "ကောန်စိုတ်" (Heart) သ္ၚိဌာန် ရ။
- ခဒမ် ဟုံဍာ် (Bathroom): သွက် ပရေင်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်။
၄။ စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပူဂိုလ် (Psychology and Personal Connection)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိဌာန် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် လတူ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
- ပရေင်တီ ဇကု (Identity): ဗီုပြင် ပိုယ် မကျေဝ်ဂေါဝ် လဝ် သ္ၚိ (Decorations)၊ ကပေါတ် ပိုယ် မစွံ လဝ် တအ် ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ညးလဵု ပိုယ် ဒှ် ရ။
- ဒၞာဲ မဂီုကၠီု (Safe Haven): ပ္ဍဲ အခိင် ပိုယ် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ဍောင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပိုယ် ဂွံ ကလေင် လဟဵု ပတိုန် ဒြဟတ် စိုတ် (Recharge) ရ။
- ပရေင်ပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ (Territoriality): ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု သဘာဝ မမိက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ မွဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် အခေါင် ဇကု သၟး ရ။ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဖြေစှ် ကဵု ပၟိက် ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။[၃]
၅။ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် (Home and Human Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယေန်သၞာင် မွဲ ကဵု မွဲ နွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် တၞဟ်ခြာ အာ ရ။
- သ္ၚိကၟိန် ဇၞော် (Multigenerational Homes): ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ (Asia) ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် မွဲ ဂှ် နွံကဵု မၞိဟ် ၃-၄ တၞောဝ် (လဇုလဗ၊ မိမ၊ ကောန်၊ စဴ) မပဒတဴ မွဲစွံ ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ရေင်သကအ် ရ။
- သ္ၚိကၟိန် ဍောတ် (Nuclear Family Homes): ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် မွဲ ဂှ် ဖန်ဇန် လဝ် သွက် မိမ ၜါ ကေုာံ ကောန်ဇာတ် သၟး ရ။ အခိင် ကောန် ဇၞော် တိုန် မ္ဂး ညးတအ် ပြံင် တိတ် အာ သြိုင် သ္ၚိ တၟိ ရ။
- ဒၞာဲ ကျာ် ကေုာံ ဓဝ်: ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဂကူ မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဒၞာဲ ကျာ် (Altar) ဟွံသေင်မ္ဂး ခဒမ် ကျာ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မထ္ၜး ကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာရေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန် ရ။
၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Economics and Home Ownership)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်ရတ် မဇၞော် အိုတ် (Biggest financial asset) သွက် ပူဂိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
- ပရေင်ရာန် ကေုာံ တိုက် (Home Ownership): ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် တအ် ရာန် သ္ၚိ နကဵု သြန် ကေတ် ဏှ် နူ ဘဏ် (Mortgage) ရ။ ပရေင်ပိုင်ပြဳ သ္ၚိဌာန် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အံင်ဇၞး ဘဝ ကေုာံ ကဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် လက္ကရဴ ရ။
- ပရေင်င္ၚာ် (Renting): မၞိဟ် မပြံင်ဒၞာဲ ဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် သွက်ဂွံ ရာန် ဟွံမဲ တအ် ဂှ် င္ၚာ် သ္ၚိ ပဒတဴ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ - နျူယံက်၊ လန်ဒန်) မ္ဂး ၚုဟ် သ္ၚိ ဇြိုင် လောန် တုဲ ပရေင်င္ၚာ် သ္ၚိ ဂှ် ဒှ် အရာ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။
၇။ ဂကူ သ္ၚိဌာန် နာနာ သာ် (Various Types of Homes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚိဌာန် နွံ နာနာ သာ် အတိုင် အကာဲအရာ ဒေသ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။
| ဂကူ သ္ၚိ (Home Type) | ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Description) | ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ ဆဵု ပ္ဍဲ (Location) |
|---|---|---|
| သ္ၚိ တၞဟ်ခြာ (Detached house) | သ္ၚိ မဟွံဆက်စပ် ကု သ္ၚိ ညးတၞဟ်၊ နွံကဵု ဝိုင် ခြံ ဇကု ကဵု ဇကု။ | ဒေသ ကွာန် ကေုာံ ဍုင် မ္ၚး (Suburbs) |
| အပါတ်မေန် / ခွန်ဒဝ် (Apartment / Condo) | သ္ၚိ ပ္ဍဲ တိုက် ဇၞော် မနွံကဵု အဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် ပဒတဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် မွဲ။ | ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် |
| တိုက် ရေင် (Terraced house) | သ္ၚိ မသြိုင် ဆက် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံ ဗဒင် မွဲစွံ ကဵု ညးဝုတ်ဒိုဟ်။ | ဍုင် ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ် |
| သ္ၚိ ဍာ် (Houseboat) | သ္ၚိ မသြိုင် လဝ် လတူ ဂၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖံင် လတူ ဍာ်။ | ဒေသ ၜဳ၊ ကၟာ (ဥပမာ - ဍုင် နေသာလာန်) |
| သ္ၚိ မပြံင်ဒၞာဲ မာန် (Mobile home / RV) | သ္ၚိ မသြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် ဓဇက် ဏာ နကဵု ကွဳစက်။ | ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ |
၈။ ပြသၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ (Human Rights and Homelessness)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (Universal Declaration of Human Rights - ပိုဒ် ၂၅) မ္ဂး၊ ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သ္ၚိဌာန် မထေက်တန် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဘဝ ရ။[၄]
ဆဂး ပြသၞာ မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ (Homelessness) ဝွံ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
- ဟိုတ် အဓိက: ဟိုတ်နူ ၚုဟ် သ္ၚိ ဇြိုင် လောန်၊ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ယဲ စိုတ်၊ ပရေင်စောဲ ကေတ် ဓါတ်၊ ကေုာံ ကပ်ဘဲ သဘာဝ (တ္ၚေက်၊ ပၞာန်) တအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဒး ဆောမ်လေင် သ္ၚိဌာန် ရ။
- ဖဵုသက်ရောက်: ညးမဟွံမဲ သ္ၚိ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဟွံမဲ၊ ကေုာံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
၉။ နည်းပညာ ကေုာံ သ္ၚိဌာန် ခေတ်တၟိ (Technology and Smart Homes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် သ္ၚိဌာန် ဗွဲမဇၞော် ရ -
- သ္ၚိ ဉာဏ်စက် (Smart Homes): နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အင်တာနက် (Internet of Things - IoT)၊ ပိုယ် မာန် ထိင်ဒဝ် ပၟတ်၊ ကျာ (AC)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဂီုကၠီု သ္ၚိ နူကဵု စက်ဖုန် တဲ (Smartphones) အလုံ မွဲ ဒၞာဲ ရ။
- စွမ်းအင် သဘာဝ (Green Energy): သ္ၚိ ခေတ်တၟိ တအ် တပ် စုတ် ပြား လျးတ္ၚဲ (Solar panels) လတူ ကၟဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ အလဵုဇကု ကေုာံ ဖအောန် ပရေင်စကာ ဓါတ် ကၠေင် ရ။
- ပရေင်သြိုင်ခၞံ 3D (3D Printed Houses): နည်းပညာ တၟိ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ ပြဟ် တိုန် ကေုာံ စကာ သြန် အောန် စှ်ေ မာန် ရ။[၅]
၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ဒၟံင် ကု ရုပ်ဝတ္ထု (Physical) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Emotional) မွဲ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇူဒီု၊ ဒၞာဲ ဖန်ဗဒှ် သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ သဇိုင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် မဂၠိုင် တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သ္ၚိဌာန် အနာဂတ် တအ် သ္ဒး နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မင်မဲ သဘာဝ (Eco-friendly)၊ စကာ စွမ်းအင် အောန် (Energy efficient)၊ ကေုာံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇၟာပ် မၞိဟ် မာန် ကလိဂွံ (Affordable) ညံင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Rybczynski, W. (1986). Home: A Short History of an Idea. Penguin Books, 15-22။
- ↑ Mallett, S. (2004). "Understanding home: a critical review of the literature". The Sociological Review 52 (1): 62-89.
- ↑ Moore, J. (2000). "Placing home in context". Journal of Environmental Psychology 20 (3): 207-217.
- ↑ United Nations (1948). Universal Declaration of Human Rights. UN General Assembly, Article 25။
- ↑ Després, C. (1991). "The meaning of home: Literature review and directions for future research". Journal of Architectural and Planning Research 8 (2): 96-115.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပညာသြိုင်ခၞံ (Architecture)
- သ္ၚိကၟိန် (Family)
- အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)
- နည်းပညာ သ္ၚိ ဉာဏ်စက် (Home automation)