သှ်ေသၟေဟ် လဟီုခေတ်
| အရာတြေံတြဟ် မဟွံလုပ်အသုင် | |
| ပရူမဆေင်စပ် | |
|---|---|
| လၟေင်ပညာ (Field) | စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဝင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် |
| ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ် | |
| ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts) | ပရေင်ဇြိုင်ဇြုဲ လဒက်ပ္တန် (Institutional Inertia), လညာတ်သြဇာ (Hegemony), ယေန်သၞာင် ဟွံဂွံ ဗက် ခေတ် (Cultural Lag) |
သှေ်သၟေဟ် လဟီုခေတ် (အၚ်္ဂလိက်: Obsolete relic) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အရေဝ် မန် မလေပ် ကော်စ အရာတြေံတြဟ် မဟွံလုပ်အသုင် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဝင်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် မွဲ တုဲ၊ ဍေံ တွံဂး အရာ ဝတ္ထု၊ အခိုက်အလိုက်၊ လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် (Institution) မွဲမွဲ မသှေ် တန်တဴ ဒၟံင် နူကဵု ခေတ် အတိက် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အခိင် လၟုဟ် မ္ဂး ဍေံ ဟွံမွဲ ကု တင်ရန်တၟအ်၊ သတ္တိ (Efficacy) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် လုပ်အသုင် မုဟီုဟီု ရ။
သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ ဝတ္ထု မပ္တံကဵု စက် တြေံတြဟ် တအ် သၟး၊ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လဒက်ပ္တန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒတန် သာသနာ ကေုာံ ဗော် ဂကောံ မၞုံ ကု သၞောတ်ဝ် လဟီုခေတ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဇၞော် ရ။
၁။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓရ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ၜါ မပံင်ကောံ လဝ် ရ-
- Obsolete (လဟီုခေတ် / ဟွံလုပ်အသုင်): အရာ မွဲမွဲ ဍေံ အိုတ် အာ အခိင် တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ခေတ် လၟုဟ် (Outdated)။ အရာ တၟိ မခိုဟ် နူ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဍေံ ဒး ဒုင် ထောအ် ကၠေအ်။
- Relic (သှေ်သၟေဟ် / ဓာတ်): အရာ မသှေ် တန်တဴ ဒၟံင် နူကဵု အတိက် မလောန် ကၠုင် လအ်လ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု လညာတ် အခိုက်အလိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် သမ္တီ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ "Obsolete Relic" ဟီု ဂှ် ဒှ် အရာ မသှေ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် သၟးသၟး တုဲ၊ ဍေံ ဟွံကဵု ဖဵုသွာက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မုဟီုဟီု သွက် အနာဂတ် ရ။
၂။ မုဟိုတ် ဍေံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ရော? (Causes of Persistence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရာ လဟီုခေတ် မွဲ ၜိုန်ရ ဍေံ ဟွံလုပ်အသုင် ကီု လေဝ်၊ မုဟိုတ် ဍေံ ဆက် ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရော?
- ပရေင် ဇြိုင်ဇြုဲ လဒက်ပ္တန် (Institutional Inertia): လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ ညးတအ် ဆက် ကၠောန် အာ အတိုင် အခိုက် တြေံ (Status quo) ဟိုတ်နူ ကလေင် သြိုင်ခၞံ တၟိ ဂှ် ဍေံ ဒး စကာ ဒြဟတ် ကေုာံ အခိင် ဂၠိုင် လောန်။
- ဖဵုသွာက် ပူဂိုလ် ကေုာံ အဝဵု (Vested Interests): ဂကောံ ညးမအုပ်ဓုပ် (Ruling class) လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဍေံတအ် ကလိဂွံ ဒၟံင် အဝဵု ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် နူကဵု သၞောတ်ဝ် လဟီုခေတ် ဂှ် တုဲ ဍေံတအ် ဂစာန် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဍေံ ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ (လညာတ် သြဇာ - Hegemony)။
- ပရေင် လွမ်းဆွတ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Nostalgia and Sentimentality): ညးဍုင်ကွာန် တအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် ဂကူ ဇကု တုဲ ဂစာန် ဆက် ယိုက်ဂၠေင် ဒၟံင် ဍေံ။
၃။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မ္ဂး သဘဴဓရ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် အန္တရာဲ ဇၞော် မွဲ မာန် ရ-
- ဗော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ လဟီုခေတ်: ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ယိုက်လွဟ် မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နူကဵု သၞာံ ဗွဲမလအ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဍေံတအ် ဟွံမွဲ ကု လညာတ် တၟိ၊ ဟွံကၠောန် ကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တုဲ ဍေံတအ် သှေ် ဒၟံင် ဆ ယၟု သၟး ရ။ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ဂကောံ ဂှ် ဒှ် အာ "Obsolete Relic" ရ။
- သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်: သၞောဝ် လ္ၚဵု ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် မဍဵုဍိုက် အခေါင်အရာ ညးဗြဴ ကေုာံ သၟတ် တအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သှေ်သၟေဟ် အတိက် မဟွံကိတ်ညဳ ကု ဗဗွဲဓရ် ခေတ်တၟိ ရ။
၄။ ဗီုလဵု ဂွံ သ္ပ ပြဝ လတူ ဍေံ ရော?
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကောံမၞိဟ် တအ် မလေပ် သ္ပ သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ "သှေ်သၟေဟ် လဟီုခေတ်" တအ် နကဵု နဲကဲ ၜါ သာ် ရ-
- ပွမစွံ ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး (Museological Preservation): ယဝ်ရ အရာ ဂှ် ဍေံ ဟွံကဵု ဘဲ အန္တရာဲ ကု ဂကောံမၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် စွံ ဍေံ နဒဒှ် တင် လ္ၚတ် ဝင် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး (Museum) သွက် ကောန်ၚာ် တအ် ဂွံ တီ အတိက်။ ဍေံ ဟွံလုပ် ပါ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။
- ပွမထကးပလီု (Subversion and Dismantling): ယဝ်ရ လဒက်ပ္တန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ လဟီုခေတ် ဂှ် ဍေံ ကၟာတ်လဒဵု ဒၟံင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဍဵုဍိုက် ဒၟံင် ညးဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၟတ် ကေုာံ ညးမလ္ၚတ် တအ် ဒး စကာ နဲကဲ ထကးပလီု သၞောတ်ဝ် (Subversion) ကေုာံ ဒစဵုဒစး လညာတ် သြဇာ (Counter Hegemony) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ထောအ် ဍေံ ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Ogburn, William F. (1922). Social Change with Respect to Culture and Original Nature. B.W. Huebsch.
- Veblen, Thorstein. (1899). The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions. Macmillan.