သၞောတ်တင်နင်
ထာမ်ပလိက်:Infobox modern discipline
သၞောတ်တင်နင် (အၚ်္ဂလိက်: Information system, မကော်စဂၠေအ်အ် IS) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မပံင်ကောံလဝ် ကိရိယာစက် (Hardware)၊ အစဳအဇန်စက် (Software)၊ တင်နင်ဒေတာ (Data)၊ မၞိဟ်စကာ (People) ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Procedures) မၞုံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ပတန်သိပ်၊ စဳရေင်၊ ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်နင် မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်နာနာသာ်ရ။[၁] သၞောတ်တင်နင်ဂှ် ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ်ရ။
နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ ဗီုပြင် မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် မစကာ ကွတ်ပညာ တင်နင် (Information Technology - IT) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာ၊ တင်နင် ကေုာံ လညာတ်ပညာရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်စက်ကောမ်ပျူတာမွဲဓဝ်၊ ဍေံပံင်ကောံလဝ် သီုကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဂကောံပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် စကာ သၞောတ်တင်နင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်၊ ယှအ်ဖျေဟ် စရိတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် မဍာံပြရ။[၂]
ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၅၀ တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ် တင်နင်တအ်ဂှ် ဒးစၟတ်သမ္တီ နကဵု လိက်စရင် ကေုာံ တဲရ။
- ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (၁၉၅၀ - ၁၉၆၀): စကာ စက်ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် မကော်စ မိန်ဖရိမ် ကောမ်ပျူတာ (Mainframe computers) သွက်ဂွံ စဳရေင် ဒေတာ လၟိဟ်ဂၠိုင်ဂၠိုင်။
- ခေတ် အဒေါဝ် (၁၉၇၀ - ၁၉၈၀): စက်ကောမ်ပျူတာ ပူဂိုလ် ပဳသဳ (Personal Computers - PCs) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်တင်နင်ဂှ် ပြးဇးအာ ဇရေင် မၞိဟ်စကာတအ်ရ။
- ခေတ် အေန်တာနဲ (၁၉၉၀ - ၂၀၀၀): ကွန်ရက် အလုံဂၠးတိ World Wide Web ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်တင်နင်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ အလုံမွဲဂၠးတိရ။
- ခေတ် လၟုဟ် (၂၀၁၀ - လၟုဟ်): ကွတ်ပညာ ကလောက် ကောမ်ပျူတင် (Cloud Computing)၊ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (Artificial Intelligence) တအ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်တင်နင်ရ။[၃]
လဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် (Core Components)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်တင်နင် မွဲ ဍိုက်ပေင်မာန်ဂှ် ဒးနွံကဵု လဒက်ပတန် အဓိက မသုန်သာ်ရ။ လဒက်ပတန်တအ်ဏအ် ပံင်ကောံတုဲဟေင် ကမၠောန် စဳရေင် ဒေတာတအ် အံင်ဇၞးမာန်ရ။
| လဒက်ပတန် (Component) | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) | ဥပမာ (Examples) |
|---|---|---|
| ဟာဒ်ဝဴ (Hardware) | ကိရိယာ ရုပ်ဝတ္ထု မဆေင်ကဵု စက်ကောမ်ပျူတာ မမာန်ရပ်စပ်ဂွံ။ | မော်နဳတာ၊ သာဗာ (Server)၊ ကဳဗုတ်၊ ဖုင်သမာတ် |
| သပ်ဝဴ (Software) | လၟေင်အစဳအဇန် မကဵုအမိင် ကု ဟာဒ်ဝဴ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်။ | ဝေန်ဒဝ် (Windows)၊ အပ် (Apps)၊ မိုက်ခရဝ်သပ် အဝ်ဖေတ် |
| တင်နင်ဒေတာ (Data) | တင်နင် အပြောမ် မဟွံစဳရေင်လဝ်ဏီ။ | လၟိဟ်သြန်လုပ်၊ ယၟုကောန်ဗော်၊ အခိင် စၟတ်တ္ၚဲ |
| မၞိဟ်စကာ (People) | ညးမသုင်စောဲ၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ပကင်ရင် သၞောတ်တင်နင်။ | သၟာကမၠောန်၊ မၞိဟ်အုပ်ဓုပ်၊ ညးချူကုဒ် (Programmer) |
| လၟေင်ကမၠောန် (Process) | စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳရေင် တင်နင်။ | ဗီုပြင်ပၠုပ်စရင်သြန်၊ ဗီုပြင်တက်တြးပရိုင် |
ဗီုပြင် သၞောတ်တင်နင်ဂမၠိုင် (Types of Information Systems)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ်မွဲမွဲမ္ဂး ကဆံင်မၞိဟ်စကာ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် သၞောတ်တင်နင် လေဝ် နွံနာနာသာ်ရ။[၄]
- သၞောတ် စဳရေင် လၟေင်ကမၠောန် (TPS) (Transaction Processing Systems): ဒှ်သၞောတ် သွက်ကဆံင်သၟဝ်အိုတ်၊ မစဳရေင် ပရေင်သွံရာန်၊ လၟိဟ်မၞိဟ်လုပ်တိတ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
- သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်နင် (MIS) (Management Information Systems): ဒှ်သၞောတ် သွက်မၞိဟ်အုပ်ဓုပ် ကဆံင်လဒေါဝ်၊ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု ဒေတာ TPS။
- သၞောတ် ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် (DSS) (Decision Support Systems): သၞောတ် မစကာ ဒေတာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ရီုဗင် မၞိဟ်အုပ်ဓုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်။
- သၞောတ် ထံက်ပင် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ESS) (Executive Support Systems): သၞောတ် သွက် မၞိဟ်အုပ်ဓုပ် ကဆံင်လတူအိုတ်၊ သွက်ဂွံ ဗဵု ဇယားထ္ၜး ကေုာံ ဖျေဟ် ဗျူဟာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
အကာဲအရာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် (System Development Life Cycle - SDLC)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပွမခၞံဗဒှ် သၞောတ်တင်နင် တၟိမွဲဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်လၟေင်ကမၠောန် မကော်စ SDLC ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင် အဓိက မသုန် ကဆံင်ရ-
- ပရေင်ဖျေဟ်ဗီုပြင် (Planning): ရန်တၟအ် သၞောတ်ဂှ် မုရော? မုစရိတ် အိုတ်မာန်ရော?
- ပရေင်သမ္ၚေဝ် (Analysis): မၞိဟ်စကာတအ် နွံပၟိက် မုရော? ပကောံပကေဝ် တင်အာတ်မိက် (Requirements)။
- ပရေင်ဒဳဇြာင် (Design): ဓဇက်ဗီုပြင် ဟာဒ်ဝဴ၊ သပ်ဝဴ ကေုာံ ဗီုပြင် ဒေတာဗေ့သ် (Database)။
- ပရေင်ဖျေဟ်ကမၠောန် (Implementation): ချူကုဒ်၊ သောတ်ဝဴ (Software coding) ကေုာံ စမ်ၜတ် (Testing)။
- ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Maintenance): ကာလစကာ ဍာံဍာံမ္ဂး ယဝ်ရ ပရေအ်အာ ဒးပလေဝ်ပလေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်ပတိုန် ကဆံင်တၟိ (Upgrade)။[၅]
သၞောတ်တင်နင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Information Systems in Business/Economics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲခေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိဏအ်၊ ကမ္မဏဳတအ် ဟွံမဲကဵု သၞောတ်တင်နင်မ္ဂး ပြိုင်ပကာန် ကုညးတၞဟ် ဟွံမာန်ရ။ သၞောတ်တင်နင် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ်-
- သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ERP) (Enterprise Resource Planning): သၞောတ် မပံင်ကောံလဝ် ဌာန သီုဖအိုတ် (ဥပမာ- ဌာနသြန်၊ ဌာနမၞိဟ်၊ ဌာနပတိတ်ကပေါတ်) ညံင်ဂွံ ဒှ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု သပ်ဝဴ မွဲဓဝ်။
- သၞောတ် ဆက်ဆောံ ညးရာန်ကပေါတ် (CRM) (Customer Relationship Management): သၞောတ် မပကောံ တင်နင် ညးရာန်ကပေါတ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ဝန်ဆောင်မှု။
- သၞောတ် ထိင်ဒဝ် လၟေင်ပလံင်ကပေါတ် (SCM) (Supply Chain Management): သၞောတ် မရံင်စၟတ် ကပေါတ် နူစ ပတိတ် စဵုကဵု စိုပ် တဲ ညးရာန်။[၆]
ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Security and Governance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ တင်နင်ဒေတာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု သၞောတ်တင်နင် (Information Security) ဝွံ ဒှ်ကိစ္စ အဓိကရ။ ဂီုကၠီု သၞောတ်တင်နင် မ္ဂး ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သဇိုင်ပိသာ် (CIA Triad):
- ပရေင်ဓလုက် (Confidentiality): မၞိဟ် အခေါင်နွံဟေင် ဂွံဗဵု ဒေတာမာန်။
- ပရေင်ဍာံပြ (Integrity): ဒေတာတအ် ဟွံယောန်မှာ၊ ဟွံဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ နကဵု မၞိဟ်တၞဟ်။
- ပရေင်ဖန်ဇန်မာန် (Availability): ကာလ နွံပၟိက်မ္ဂး သၞောတ်ဂှ် လေပ်စကာမာန် လၟိုန်။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးတၞဟ်လုပ်ကၠတ် (Hacking) ဂှ်၊ ကမ္မဏဳတအ် စကာ နဲကဲ အေန်ခရေပ်ရှေန် (Encryption)၊ ဖာဲယာဝေါ (Firewall) ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂီုကၠီု (Authentication) တအ်ရ။[၇]
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဓဝ်သဳလ (Social Impact and Ethics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဇီုကပိုက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဍေံကဵု ဖဵုခိုဟ် ဥပမာ- ပရေင်ဆက်စၠောအ် လောဲသွာ ကေုာံ ကလိဂွံ ပညာ လောဲသွာ ကီုလေဝ်၊ ဖဵုပရေအ် လေဝ် နွံကီုရ။
- ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy): ဒေတာ ပူဂိုလ် ဗီုပြင် ဖုင်၊ မှတ်ပုံတင်၊ လၟိဟ်သြန် တအ်ဂှ် လောဲသွာ ပ္ဍဲအရာမဒးဒုင် ကၠတ်ပြးဇး။
- ကွာ်ဒေဂျဳတေဝ် (Digital Divide): မၞိဟ်မၞုံကဵု လှုဲ ကေုာံ မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု လှုဲ တအ် လတူ ပွမစကာ ကွတ်ပညာဂှ် ကွာ်ဟံင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ရ။
- ဓဝ်သဳလ ပ္ဍဲ ဒေတာ (Data Ethics): ပွမစကာ ဒေတာ ပူဂိုလ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ သွံရာန်ဂှ် ဒှ်ပြသၞာ ဇၞော်မွဲရ။[၈]
ကွတ်ပညာ အနာဂတ် ကေုာံ လတေင်ဂၠံင် (Future Technologies and Trends)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။ ကွတ်ပညာ မမံက်ဂတဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအနာဂတ်တအ်ဂှ်-
- ဉာဏ်ကောန်ကၠတ် (Artificial Intelligence - AI): AI ကေုာံ Machine Learning တအ်ဂှ် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ် သွက်ဂွံ သမ္ၚေဝ် ဒေတာ အလဵုအလဵု။
- အေန်တာနဲ ကပေါတ်ဂမၠိုင် (IoT) (Internet of Things): ကိရိယာနာနာ မပ္တံကဵု မောတ်ကွဳစက်၊ တိုင်လလဳ၊ ရေဒီယဝ် တအ် ဆက်စၠောအ် ကု အေန်တာနဲ တုဲ ကဵုပလံင် တင်နင် ဒေတာ ရေင်သကအ်။
- ဘလံက်ချေန် (Blockchain): သၞောတ်တင်နင် မၞုံကဵု ဂီုကၠီု သၠုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သြန် ကေုာံ တင်နင် ဒေတာ။[၉]
ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လညာတ်ပညာ (Research and Academic Discipline)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာနပညာတအ်မ္ဂး သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် အဓိက မွဲရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ပံင်ကောံလဝ် ကွတ်ပညာ ကောမ်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပိုန်ဒြပ် (Business Management) ရ။[၁၀] သုတေသန ပ္ဍဲ သၞောတ်တင်နင် ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုပြင် မၞိဟ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ မဆက်ဆောံ ရေင်သကအ်၊ ဗီုလဵု သၞောတ်တအ် မပြံင်လှာဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒေသနာနာသာ်ရ။ တက္ကသိုလ် ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ ပံက်လဝ် တန်ဗတောန် ဗြမဟဳ (Bachelor's degree) စဵုကဵု မဟာပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သၞောတ်တင်နင် ဏအ်ရ။[၁၁]
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Laudon, K. C. (2020). Management Information Systems: Managing the Digital Firm, 16th, Pearson. ISBN 978-0135191798။
- ↑ Valacich, J. (2017). Information Systems Today: Managing in the Digital World, 8th, Pearson. ISBN 978-0134608174။
- ↑ Hirschheim, R. (1989). "Four paradigms of information systems development". Communications of the ACM 32 (10): 1199–1216.
- ↑ O'Brien, J. A. (2010). Management Information Systems, 10th, McGraw-Hill Irwin. ISBN 978-0073376813။
- ↑ What is Systems Development Life Cycle (SDLC)?. TechTarget.
- ↑ Baltzan, P. (2019). Business Driven Information Systems, 6th, McGraw-Hill Education. ISBN 978-1260004717။
- ↑ Whitman, M. E. (2017). Principles of Information Security, 6th, Cengage Learning. ISBN 978-1337102063။
- ↑ Reynolds, G. W. (2014). Ethics in Information Technology, 5th, Cengage Learning. ISBN 978-1285197159။
- ↑ Top Strategic Technology Trends. Gartner.
- ↑ Baskerville, R. (2002). "Information systems as a reference discipline". MIS Quarterly 26 (1): 1–14.
- ↑ What is Information Systems?. Association for Information Systems (AIS).[permanent dead link]
လေန် မ္ၚး (External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- What is an Information System? (YouTube Video - ရှင်းလင်းချက်)
- Association for Information Systems (AIS)