သၞောတ်တ္ၚဲ

သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar System)
ဗီုရုပ် ဂြိုဟ် ၈ မ ကေုာံ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ (ဟွံသေင် နကဵု ဇမၞော်ဍာံ)
အာယုက်	၄.၅၆၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ
ဒတန်	ဂကောံသၞံင် ဇိုင်စိင် (Milky Way Galaxy)၊ Orion Arm
သၞံင်ဂမၠိုင်	၁ (တ္ၚဲ)
ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်	၈ (ဗုဒ္ဓဟူ၊ သိုက်၊ ဂၠးတိ၊ အၚာ၊ ဗြဴဟသပတိ၊ သ္ၚိသဝ်၊ ယူရေနတ်၊ နေပ်ကျောန်)
ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင်	၅ အောန်အိုတ် (ဥပမာ ပလူတဝ်)
ဂိတုဂမၠိုင်	၂၉၃ (မစၟတ်သမ္တီလဝ်)
တၟအ်အာကာသဂမၠိုင်	၁.၃ မဳလဳယာန် ပြင်င်
သၞံင်ဍုင်ဂမၠိုင်	၃,၈၈၆ ပြင်င်

သၞောတ်တ္ၚဲ (အၚ်္ဂလိက်: Solar System) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဂြိုဟ် မနွံကဵု သၞံင်မွဲမ မကော်ဂး တ္ၚဲ (Sun) ကေုာံ အရာဝတ္ထု အာကာသ သီုဖအိုတ် မဂေတ်လန် ဗိုင်ဗွိုင်ဒၟံင် တ္ၚဲ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ အရာဝတ္ထု တအ်ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ဂြိုဟ်ဇၞော် ၈ မ၊ ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planets) ဂမၠိုင်၊ ဂိတု ကေုာံ အရာဝတ္ထု ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု တၟအ်အာကာသ (Asteroids) ကဵု သၞံင်ဍုင် (Comets) တအ်ရ။ သၞောတ်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် လောန်ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၄.၆ ဗဳလဳယာန် တေံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ဒြဟတ်ဓရောတ် ပ္ဍဲကဵု မတ်တၟိုဟ် မောလီကျူ (Molecular cloud) ဇၞော်မွဲရ။

သၞောတ်တ္ၚဲဝွံ နွံပ္ဍဲကဵု ဂကောံသၞံင် ဇိုင်စိင် (Milky Way) မဒှ် ဂကောံသၞံင်ပိုယ်တုဲ၊ နွံခြာ နူကဵု လဒေါဝ်ဗဟဵု ဂကောံသၞံင်ဂှ် ၜိုတ် ၂၇,၀၀၀ သၞာံလလဳ (Light-years) ရ။ တ္ၚဲဂှ် ဒှ်အရာ မနွံကဵု လျိုင် ၉၉.၈၆% သွက် အလုံသၞောတ်တ္ၚဲ သီုဖအိုတ်တုဲ၊ သၟေဟ်တအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ် ဗြဴဟသပတိ ကဵု သ္ၚိသဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

ကတဵုဒှ် ကေုာံ ဝင်

သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် လောန်ကၠုင် သၞာံ ၄.၅၆၈ ဗဳလဳယာန် အတိုင် "သီအဝ်ရဳ နေဗျူလာ" (Nebular hypothesis) ရ။

• ပရေင်လီုလာ် (Collapse): မတ်တၟိုဟ် သၞံင် (Nebula) မနွံကဵု ဓါတ် ဟုဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ကဵု ဟဳလဳယျာမ် (Helium) ကေုာံ ခနှိက်အာကာသ တအ်ဂှ် လီုလာ်စှ်ေ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ်ဓရောတ် ဇကုကဵုဇကုရ။
• ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တ္ၚဲ: လဒေါဝ် ဗဟဵုဂှ် ကတဴကၠုင် ကေုာံ ဒြဟတ်ဍိုက်ပေင်ကၠုင်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နျူကလဳယျာ (Nuclear fusion) တုဲ ဒှ်ကၠုင် တ္ၚဲ ရ။
• ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဂြိုဟ်: ခနှိက် ကဵု ဓါတ်ဂေတ်သ် မသှ်ေဒၟံင်တအ်ဂှ် ဂေတ်လန် ဗိုင်ဗွိုင် တ္ၚဲ နဒဒှ် ဗီုပြင် ခဝိုင်း (Protoplanetary disk) တုဲ၊ ဍေံတအ် ပံင်ကောံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂြိုဟ် ကေုာံ ဂိတု တအ်ရ။

လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်

သၞောတ်တ္ၚဲဂှ် ပါ်လဝ် ဒေသ အဓိက သာ်ဏအ်ရ-

၁။ တ္ၚဲ (The Sun)

ဒှ်သၞံင် မွဲမဓဝ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ကေုာံ ဒှ်ဗဟဵု ဒြဟတ်ဓရောတ်ရ။ တ္ၚဲဂှ် ဒှ်မကတဴ (Plasma) မနွံကဵု ဓါတ် ဟုဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟဳလဳယျာမ် တုဲ မပ္တိတ်ဒၟံင် လျး ကဵု ဒြဟတ်ကတဴ သွက်ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်အလုံအိုတ်သီုရ။

၂။ သၞောတ် အပ္ဍဲ (Inner Solar System)

ဒေသဏအ်ဂှ် နွံကြပ် ကုတ္ၚဲတုဲ ဂြိုဟ် ၄ မဏအ်ဂှ် ဒှ် "ဂြိုဟ်တၟအ်" (Terrestrial planets) မနွံကဵု ဓါတ်သတ္တု ကဵု တၟအ်ရ။

1. ဗုဒ္ဓဟူ (Mercury): ဂြိုဟ် ဍောတ်အိုတ် ကေုာံ ကြပ်အိုတ် ကုတ္ၚဲ။ ရာသဳဥတု ကတဴလောန် ကေုာံ ဂံက်လောန်တုဲ ဟွံမွဲကဵု လေယျာကျာ (Atmosphere) ရ။
2. သိုက် (Venus): ဂြိုဟ် မကတဴအိုတ် ဟိုတ်နူကဵု လေယျာကျာ မတီုလောန် မနွံကဵု ဓါတ် ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) ရ။ ဇမၞော် တုပ်ကြပ် ကဵု ဂၠးတိရ။
3. ဂၠးတိ (Earth): ဂြိုဟ် ပိုယ်မတန်တဴဒၟံင် ကေုာံ ဒှ်ဂြိုဟ် မွဲမဓဝ် မနွံကဵု ဍာ်လတူဗလး ကေုာံ မနွံကဵု သတ္တဝါ မဂျိုင်လမျီုရ။ နွံ ဂိတု မွဲမ။
4. အၚာ (Mars): ဂြိုဟ် သာ်ဗကေတ် မနွံကဵု လေယျာကျာ ဍာတ်တ် ကေုာံ ထီုကလောအ်ဍာ် ပ္ဍဲကၞောတ်ဂြိုဟ်။ နွံ ဂိတု ၜါမ (ဖှဝ်ဗဝ်သ် ကဵု ဒဳမဝ်သ်)။

၃။ ခါတ်တၟအ် အာကာသ (Asteroid Belt)

ဒှ်ဒေသ မနွံ အကြာ ဂြိုဟ် အၚာ ကဵု ဗြဴဟသပတိ တုဲ မနွံကဵု တၟအ်အာကာသ (Asteroids) မဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယာန်ရ။ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ဂှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် "သဳရဳသ်" (Ceres) လေဝ် နွံကီုရ။

၄။ သၞောတ် မ္ၚး (Outer Solar System)

ဒေသဏအ်ဂှ် နွံသ္ၚောဲ နူတ္ၚဲတုဲ ဂြိုဟ် ၄ မဏအ်ဂှ် ဒှ် "ဂြိုဟ်ဇၞော် ဓါတ်ဂေတ်သ်/ကလောအ်" (Giant planets) မနွံကဵု ခဝိုင်း (Rings) ကေုာံ ဂိတု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

1. ဗြဴဟသပတိ (Jupiter): ဂြိုဟ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ဒှ် ဂြိုဟ်ဓါတ်ဂေတ်သ် ဇၞော် (Gas giant) ရ။ ပြာကတ်လောန် နကဵု ဗီုပြင် "မတ်ဗကေတ် ဇၞော်" (Great Red Spot) မဒှ် လဗိုတ်ကျာ ဇၞော်ရ။
2. သ္ၚိသဝ် (Saturn): ဒှ် ဂြိုဟ်ဓါတ်ဂေတ်သ် ဇၞော် ဒုတိယ တုဲ ပြာကတ်လောန် နကဵု သၞောတ် ခဝိုင်း (Ring system) မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မဇၞော်အိုတ်ရ။
3. ယူရေနတ် (Uranus): ဂြိုဟ် ကလောအ် (Ice giant) မနွံကဵု အသာ် သာ်ဍီု-တ္ၚေက် တုဲ ဍေံဂေတ်ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ဖေင်ဒၟံင် (Tilted) လပါ်မွဲဒစးရ။
4. နေပ်ကျောန် (Neptune): ဂြိုဟ် ကလောအ် ဒုတိယ ကေုာံ ဂြိုဟ် မသ္ၚောဲအိုတ် နူတ္ၚဲ။ ရာသဳဥတု ဂံက်လောန် ကေုာံ နွံကဵု လဗိုတ်ကျာ မထတ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲရ။

၅။ ဒေသ ကြဴနေပ်ကျောန် (Trans-Neptunian region)

ဒေသ မနွံ လက္ကရဴ နေပ်ကျောန် ဂှ် ပါ်လဝ်-

• ခါတ် ခူပါ (Kuiper Belt): ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု တၟအ်ကလောအ် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဍောတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပလူတဝ် (Pluto)၊ မာကေမာကေ (Makemake) ကဵု ဟောမေယျာ (Haumea) တအ်ရ။
• မတ်တၟိုဟ် အတ် (Oort Cloud): ဒှ်ဒေသ မ္ၚးအိုတ် ကေုာံ မဒှ် တမ်ဇာတိ သၞံင်ဍုင် (Comets) တအ် မကၠုင်ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန

စတမ်နူ ခေတ်ကိုပ်ကၠာတေံ မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်လဝ် သၞောတ်တ္ၚဲ နကဵု မတ် ကေုာံ မှောဝ်ဒ္ၚောဝ် (Telescopes) ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်မ္ဂး ပိုယ်လ္ၚတ်ဒၟံင် နကဵု က္ၜင်အာကာသ (Spacecraft) ကေုာံ ရဝ်ဗဝ် (Rovers) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-

• Voyager 1 & 2: ပလံင်ဗစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂြိုဟ်မ္ၚးတအ် ကေုာံ လၟုဟ် တိတ်အာ နူသၞောတ်တ္ၚဲ စိုပ်အာ အာကာသ အကြာသၞံင် (Interstellar space) ယျ။
• Cassini-Huygens: က္ၜင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚိသဝ် ကေုာံ ဂိတု တာဲတေန် (Titan)။
• Curiosity & Perseverance: ကွဳရဝ်ဗဝ် မစံင်ၜတ် ကေုာံ လ္ၚတ်ဒၟံင် တိ ကေုာံ ရာသဳဥတု လတူ ဂြိုဟ် အၚာ။
• James Webb Space Telescope (JWST): မှောဝ်ဒ္ၚောဝ် အာကာသ အစောံစောန်သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် ကေုာံ စက္ကဝါ သ္ၚောဲသ္ၚောဲတအ်ရ။