သၞောတ်ဝ် ဍုင်စၞး
| Surrogate State | |
| ပရူမဆေင်စပ် | |
|---|---|
| လၟေင်ပညာ (Field) | ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် |
| ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ် | |
| ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts) | ရးနိဂီု ဍိုန်လျ (Weak state), ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (Non-state actors), ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံယိုက်လွဟ် (Rebel governance) |
သၞောတ်ဝ် ဍုင်စၞး (အၚ်္ဂလိက်: Surrogate State) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ စၞး ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဘဴဓရ် ပ္ဍဲကဵု ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် မွဲ တုဲ၊ ဍေံ တွံဂး အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် အခိင် ကာလ အလဵုအသဳ မွဲမွဲ ဍိုန်လျ၊ လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဇကု တုဲ၊ ဂကောံ မဟွံသေင် ကု အလဵုအသဳ (Non-state actors) တအ် လုပ် ကေတ် တာလျိုင် နဒဒှ် "စၞး" သွက်ဂွံ ကဵု ပရေင် ဆက်ဆောံ၊ ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင် ဂီုကၠီု ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
သဘဴဓရ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မၞုံ ကု ပေါဲပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင်၊ ဍုင် မဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဓနသေဌ် (Neoliberalism) ကေုာံ ဒေသ ပယျဵု မဟွံမွဲ သၟဝ် ဩဇာ အလဵုအသဳ အဓိက တအ် ရ။
၁။ ဟိုတ် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် မက္တဵုဒှ် (Causes and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဝ် ဍုင်စၞး ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု အကာဲအရာ အဓိက သာ်ဏအ် ရ-
- ရးနိဂီု ဍိုန်လျ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ် (Weak or Failed States): အလဵုအသဳ အဓိက ဂှ် ဟွံမွဲ ကု သြန် ဘဏ္ဍာ ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ကဵု ပရေင် ထံက်ပင် ကု ညးဍုင်ကွာန် အလုံ မွဲ ဍုင်။
- ဒေသ ပယျဵု ကေုာံ ပရေင် ပါ်ခြာ (Marginalization): အလဵုအသဳ တအ် စွံ အာရီု ဆ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ဇၞော် သၟး တုဲ၊ ဒေသ ကောန်ဍုင်အရင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ ပယျဵု တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဝိုတ် ကၠေအ် လဝ် (Neglected areas)။
- ပေါဲပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil War and Conflict): ဟိုတ်နူ ပၞာန် တုဲ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် ဟွံစိုပ် တုဲ၊ ဂကောံ ရပ်လွဟ် တအ် ဒး ဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် စၞး သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဇကု။
၂။ ဂကောံ မယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဍုင်စၞး ဂမၠိုင် (Surrogate Actors)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ဏအ် မ္ဂး ဂကောံ မယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဍုင်စၞး နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
- ဂကောံ အလဵုအသဳ ဟွံသေင် (NGOs & INGOs): ဂကောံ စေတနာ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒေသ တအ် လုပ် ကၠုင် ထံက်ပင် ပရေင် ထတ်ယုက် (ဥပမာ - သိုင် ရုင်ဂဥုဲ) ကေုာံ ပရေင် ပညာ။ (ဥပမာ - ဍုင် အာဖရိက လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ သီုဖအိုတ် ဂှ် NGOs တအ် ရ ဖန်ဇန် ဒၟံင်)။
- ဂကောံ ရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် (Ethnic Armed Organizations - EAOs): ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး ဂကောံ ရပ်လွဟ် (ဥပမာ - ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ KNU) တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဌာန ပရေင် ပညာ (ဘာကောန်ဂကူ)၊ ဌာန ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ဇကု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဒေသ ဇကု ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဍုင်စၞး ဇေတ်တ် မွဲ ရ။
- ဒတန် သာသနာ (Religious Institutions): ဘာလကျာ်၊ ဗလဳ၊ ကေုာံ ဂကောံ သာသနာ တအ် မယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မင်မဲ ညးဍုင်ကွာန် အခိင် အလဵုအသဳ ဟွံမွဲ။
- ကမ္ပဏဳ ပိုန်ဒြပ် (Corporate Surrogates): ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မဖန်ဇန် ကဵု ဒတန် လျးလလဳ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ဂၠံင် ဍာန် ပ္ဍဲ ဒေသ ညးတအ် မကၠောန် ကမၠောန်။
၃။ ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင်ဂမၠိုင် (Functions of a Surrogate State)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကောံ တအ် ဏအ် မလေပ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် မတုပ် ကု အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ ဗီုကဵု-
- ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပွရေင်ဝန် (Service Provision): ကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင် ကရုဏာ မပ္တံကဵု စၞစ သုင် တအ်။
- ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ စဳရင် ဓဝ် (Security and Justice): ဖန်ဇန် လဝ် ဒပ် ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ် ဗၠာဲသၟိင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ဖြး သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု ပ္ဍဲ ရုင် သၞောဝ်ဓဝ် ဒေသ။
- ပွမကံက် အခေါန် (Taxation): ကံက် အခေါန် နူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် သွံရာန် သွက်ဂွံ လွပ် ဒတန် ဂကောံ။
၄။ အကျိုးဆက် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Impact and Criticisms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဝ် ဍုင်စၞး ဝွံ နွံ သီု ဖဵု ခိုဟ် ကေုာံ တင် ဍိုန်လျ ရ-
- လပါ် ခိုဟ်: ဍေံ ရီုဗင် ကဵု လမျီု ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် အလဵုအသဳ ဟွံမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ညံင် ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ အာ မာန်။ သွက် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင် ဗၠးၜး ဇကု ရ။
- လပါ် ဍိုန်လျ: လဆောဝ် မ္ဂး ဍေံ ဖန် ညံင် အလဵုအသဳ ဍုင် ဂွံ ဆက် ယှအ် အာ တာလျိုင် ဇကု ရ။ ဟိုတ်နူ NGOs တအ် ကၠောန် ကဵု ဒၟံင် သီုဖအိုတ် တုဲ အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဖန်ဇန် သၞောတ်ဝ် ပရေင် ထတ်ယုက် ဍုင် ခိုင်င် ကၠိုက်က် တုဲ ဍုင် ဂှ် ဒး ဒုင် ဇိုင် လတူ အရီုအဗင် မ္ၚး (Dependency) တွဵု ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ဍုင်ကွာန်
- စိတ္တဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်
- ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံယိုက်လွဟ် (Rebel Governance)
- ကံင်တာ ဟေဂျဳမဝ်နဳ (Counter Hegemony)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Pfeiffer, James. (2003). "International NGOs and primary health care in Mozambique: the need for a new model of collaboration". Social Science & Medicine.
- Mampilly, Zachariah Cherian. (2011). Rebel Rulers: Insurgent Governance and Civilian Life During War. Cornell University Press.