သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ
သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ (အၚ်္ဂလိက်: Solar System) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂြိုဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ အရာဝတ္ထု အာကာသ သီုဖအိုတ် မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် တ္ၚဲ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ဂြိုဟ် (၈) မ၊ ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planets) ဂမၠိုင်၊ ဂိတု မဂေတ်ကၠောအ် ဂြိုဟ်တအ်၊ ကေုာံ တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroids)၊ သၞံင်တံင်ကွာဲ (Comets) တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။[၁]
သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ပိုဲဏအ်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် လောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၄.၆ ဗဳလဳယာန် သၞာံတေအ် နူကဵု လၟေင်ကမၠောန် မကလေင်က္ဍန်လုပ် နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravitational collapse) ပ္ဍဲကဵု တိုင်မတ်ဗြဲ ဓါတ်လၟုဟ် အာကာသ ဇၞော်မွဲရ။
ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ပိုဲဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက နွံ ၃ သာ်ရ-
၁. တ္ၚဲ (The Sun)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် သၞံင် မၞုံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞောတ်ဝ်ဏအ်တုဲ၊ ဍေံ ပိုင်ပြဳလဝ် ဒြပ်ထု (Mass) ၉၉.၈၆% ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် နူကဵု အလုံမွဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ်ဓရောတ် တ္ၚဲ ဇၞော်လောန်တုဲ ဂြိုဟ်တအ် သီုဖအိုတ် ဒးဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် ဍေံရ။
၂. ဂြိုဟ်အပ္ဍဲ (Inner Planets)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂြိုဟ် (၄) မ မၞုံ ကြပ်ကဵု တ္ၚဲအိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ (Terrestrial planets) ရ။ ဍေံတအ်ဂှ်-
- ဗုဒ္ဓဟူ (Mercury): ကြပ်ကဵု တ္ၚဲအိုတ် ကေုာံ ဍောတ်အိုတ်။
- သိုက် (Venus): ကတဴအိုတ် ဟိုတ်နူ လေယျာကျာ ဍေံ သတီုလောန်။
- လိုက် (Earth): ဂြိုဟ် ပိုဲမံင်ဒၟံင် လၟုဟ် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ် ကေုာံ လမျီု။
- အၚာ (Mars): ဂြိုဟ် သာ်ဗကေတ် မၞုံကဵု ဒဵုပၟတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ။[၂]
၃. ဂြိုဟ်မ္ၚး (Outer Planets)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂြိုဟ် (၄) မ မၞုံ သ္ၚောဲ နူ တ္ၚဲ တအ်ဝွံ ဒှ် ဂြိုဟ်ဇၞော် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် (Gas and Ice giants) ရ။ ဍေံတအ်ဂှ်-
- ဗြဴဟပတိ (Jupiter): ဂြိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဂိတု ဗွဲမဂၠိုင်။
- သနေ (Saturn): ဂြိုဟ် မၞုံကဵု စက်ဝိုင် (Rings) မကျေဝ်ဂေါဝ်။
- ယူရေနတ် (Uranus): ဂြိုဟ် ဍာ်ကလောအ် မဂေတ်ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ဖျေင်င်။
- နေပ်ကျောန် (Neptune): ဂြိုဟ် မၞုံ သ္ၚောဲအိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကျာ ထတ်အိုတ်။
ဒေသ တၞဟ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူ ဂြိုဟ် ၈ မ ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ဝွံ သီုနွံကဵု-
- ဗွိုက် တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid Belt): နွံ အကြာ ဂြိုဟ်အၚာ ကဵု ဗြဴဟပတိ၊ မဒှ် ဒၞာဲ တၟအ်ဂြိုဟ် နာနာ မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် တ္ၚဲ။
- ဗွိုက် ကူပါ (Kuiper Belt): နွံ မ္ၚး လက္ကရဴ ဂြိုဟ် နေပ်ကျောန်၊ မဒှ် ဒၞာဲ အရာဝတ္ထု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဍောတ် (ဗီုကဵု ပလူတဝ် - Pluto) တအ် နွံရ။[၃]
- သၞံင်တံင်ကွာဲ (Comets): အရာဝတ္ထု မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ခနှိက် မလေပ် တိတ်ကၠုင် နူ ဗွိုက် အိုတ်သ္အး ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ။
ပြကိုဟ်နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အာကာသ (Space)
- စက္ကဝါ (Universe)
- နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)
- ဂြိုဟ် (Planet)
- ↑ Zeilik, Michael; Gregory, Stephen A. (1998). Introductory Astronomy & Astrophysics. Saunders College Publishing. ISBN 978-0143382590.
- ↑ Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew, eds. (1999). The New Solar System. Cambridge University Press.
- ↑ Gomes, R. S.; et al. (2005). "Origin of the cataclysmic Late Heavy Bombardment period of the terrestrial planets". Nature. 435 (7041): 466–9.