သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ

သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ
Mandala System
ပရူပရာ သဇိုင်
သဘဴဓရ် အဓိက	အဝဵု ဗဟဵု မပြးဇး (Radiating Center) ပယျဵု ဟွံကၠးဖ္ဍး (Fluid Borders) လဒက်ပ္တန် ဍုင်နာနာ (Overlapping Sovereignty)
ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင်	ဝင် အာရှအဂၞဲ (History of Southeast Asia) သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
ဘာသာ မဆက်စပ်	မနုဿဗေဒ (Anthropology) ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies)

သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (အၚ်္ဂလိက်: Mandala System) ဝွံ ဍေံ ဒှ် လညာတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် အဝဵုအာဏာ ပရေင်အုပ်ဓုပ် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ရ။ မအရေဝ် "မဏ္ဍလ" ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် သံသကြိုတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အဝဏ်စက်" (Circle) ရ။

နူကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝင် မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဟွံစွံအဓိက လတူ ပယျဵုတိဍာ် မကၠးဖ္ဍး (Fixed borders) မပ္တံကဵု သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ (Modern Nation-State) တအ် ရ။ ဍေံ စွံအဓိက လတူ "ဒတန် ဗဟဵု" (Center) မၞုံကဵု အဝဵု ဣဒ္ဓိသတ္တိ သၟိင်တၠ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ မပိုင်ပြဳလဝ် ဍုင်သၟတ် (Tributary states) မနွံ ပ္ဍဲ ဗွိုင်အဝဏ်စက် ဍေံ တအ် ရ။

လက်သဏ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Characteristics)

သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ဝွံ ဍေံ နွံကဵု လက်သဏ် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဗွဲတၟေင် (၃) သာ် ရ -

1. အဝဵု ဗဟဵု မပြးဇး (Radiating Center): သၟိင်တၠ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗဟဵုဂှ် ဍေံ နွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ် ရ။ အဝဵုအာဏာဂှ် ဍေံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ပ္ဍဲ ဗဟဵု တုဲ ကာလ ဇမ္ၚောဲအာ နူ ဗဟဵုမ္ဂး အဝဵု ဍေံ ဍိုန်လျအာ အလဵုအလဵု ရ။
2. ပယျဵု ဟွံကၠးဖ္ဍး (Fluid and Overlapping Borders): တိဍာ် ကေုာံ ပယျဵု ဍုင်ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ပွမချူလဝ် ပယျဵုတိ မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဍုင်သၟတ် မနွံ ပ္ဍဲ အကြာ ဍုင်ဇၞော် ၜါ ဂှ် ဍေံတအ် လေပ် ဒုင်စကာ ကဵု အခေါန် (Tribute) ကု ဍုင်ဇၞော် သီု ၜါ အဃော မွဲအခိင် မာန် ရ။
3. ပရေင်ဆက်ဆောံ ပူဂိုလ် (Personal Relationships): အဝဵုအာဏာဝွံ ဍေံ တန်တဴ လတူ ပရေင်ဆက်ဆောံ၊ ပရေင်စၟိန်ပြမာန်၊ ကေုာံ သစ္စာ အကြာ သၟိင်ဇၞော် ကဵု သၟိင်သၟတ် တအ် ရ။ ယဝ်ရ သၟိင်ဇၞော် ဍိုန်လျအာမ္ဂး၊ ဍုင်သၟတ်တအ်ဂှ် ဍေံ ပါ်တိတ် နူကဵု ဗွိုင်အဝဵုဂှ် မာန် လောဲလောဲ ရ။

နမူနာ ပ္ဍဲ ဝင် အာရှအဂၞဲ (Historical Examples)

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဒေသဏအ်မ္ဂး၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် သီုဖအိုတ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ် ရ -

• သြဳဝိဇယ (Srivijaya): ဍေံ ဒှ် အေန်ပါယာ မဏ္ဍလ ရးတကအ် ပ္ဍဲ ၇-၁၃ ဗွဝ်ကၠံ မထိင်ဒဝ်လဝ် ပရေင်ဗၞိက် ၜဳ နကဵု ဒတန် ဗဟဵု ပ္ဍဲ တကအ် သုမတြာ ရ။
• ဒွါရဝတဳ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Dvaravati and Hanthawaddy): ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် သေံ ကေုာံ သၟဝ် ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး၊ ဍုင်မန် တအ်ဝွံ ဍေံတအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း (Confederation of city-states) မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ အဝဵု ဗဟဵု ရ။
• အယုဒ္ဓယ ကေုာံ ဗုကာံ (Ayutthaya and Bagan): အေန်ပါယာ တအ်ဏအ် သုင်စောဲလဝ် သာသနာ ကေုာံ အဝဵု ပၞာန် သွက်ဂွံ ပသောင် အဝဵု မဏ္ဍလ ဇကု လတူ ဍုင်သၟတ် ဂမၠိုင် ရ။

အဆက်အစပ် ကု ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociological and Multicultural Context)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဌာန်ကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ဂကူနာနာ (Pluralistic society) အလဵုအလဵု ရ။

ဟိုတ်နူ ဍေံ ဟွံစွံအဓိက လတူ "မွဲဍုင် မွဲဂကူ" (Ethno-nationalism) မ္ဂး၊ သၟိင်တၠ မဏ္ဍလ တအ်ဂှ် ဍေံ ကဵု အခေါင် သွက် ဂကူနာနာ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ နာနာ ညံင် ဂွံ တန်တဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်အဝဵု ဍေံ ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ စွံအဓိက လတူ ပွမပိုင်ပြဳလဝ် "လၟိဟ်မၞိဟ်" (Manpower) သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပၞာန်၊ ဂၠိုင်နူ ပွမပိုင်ပြဳ "တိဍာ်" (Territory) ရ။

အုပ်နိဂီု ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (The End of Mandala)

သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ဝွံ ဍေံ လီုလာ်အာ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရးပလိုတ် (Western Colonialism) ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် တုဲ ဍေံတအ် ဓဇက် ဖျေဟ်လဝ် "ပယျဵုတိဍာ်" မချိုတ်ပၠိုတ် (Westphalian boundaries) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အဝဵု ရေင်သ္ကအ် ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

ဆက်ဗှ်ညိ

• ဝင် အာရှအဂၞဲ (History of Southeast Asia)
• ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ (Pre-Colonial Era)
• ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
• ဝင်မန် (Mon History)

နိဿဲ

• Wolters, O. W. (1999). History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives. SEAP Publications.
• Tambiah, S. J. (1976). World Conqueror and World Renouncer. Cambridge University Press.
• Scott, J. C. (2009). The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia. Yale University Press.