သၞောတ်ဝ် အဝဵုမွဲဓဝ်
 သၞောတ်ဝ် အဝဵုမွဲဓဝ်ဝွံ ဒှ်ပရေင်အုပ်ဓုပ် မပကောံလဝ် အဝဵုအာဏာ ပ္ဍဲပူဂိုလ်မွဲတၠဓဝ်ရ | |
| အဓိပ္ပါယ် | အဝဵုအာဏာ နွံပ္ဍဲ ပူဂိုလ်မွဲတၠ |
|---|---|
| ဂကူ မဆက်စပ် | သၞောတ်ဝ်သၟိင်တၠ၊ သၞောတ်ဝ်တၠအဝဵု |
| လက္ခဏာ အဓိက | ဟွံမဲ ပရေင်ရုဲစှ်၊ ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ |
| အရာဒစဵုဒစး | ဒဳမဝ်ကရေသဳ |
သၞောတ်ဝ် အဝဵုမွဲဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝ်တဝ်ကရေသဳ (အၚ်္ဂလိက်: Autocracy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲ မၞုံကဵု ပူဂိုလ်မွဲတၠဓဝ် (Autocrat) မရပ်လဝ် အဝဵုအာဏာ ပေင်ပေင် (Absolute power) သွက်ဂွံ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ်မ္ဂး ညးမအုပ်ဓုပ်ဍုင်ဝွံ ဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဟွံဒးဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ တၠအဝဵုဂှ် နွံအခေါင် ကၠောန်သ္ပ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ဇကု သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်စၟဳစၟတ် (Checks and balances) နူကဵု ဌာနအလဵုအသဳ တၞဟ်တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဒစဵုဒစး ကု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။
အင်္ဂလက္ချဏ် အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဝ် အဝဵုမွဲဓဝ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု လက္ခဏာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
- ပွမပကောံလဝ် အဝဵု (Centralization of Power): အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ အဝဵု ဖျေံသၞောဝ် ကေုာံ အဝဵု သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲတဲ ပူဂိုလ်မွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဍောတ်တ်မွဲဓဝ်ရ။
- ဟွံမဲ ပရေင်ပါလုပ် နူညးဍုင်ကွာန် (Lack of Citizen Participation): ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံမဲ အခေါင် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမဲ အခေါင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် သဳကၠဳ ပ္ဍဲအရာမဖျေံ ပဝ်လသဳဍုင်ရ။
- ပွမကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ (Restriction of Rights): အခေါင် ဟီုဂး ဗၠးၜး၊ အခေါင် ချူပတိတ် ပရိုင် (Freedom of the press) ကေုာံ အခေါင် ဂကောံတအ်ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵု သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်အာဏာရ။
- ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေ (Rule by Law vs Rule of Law): ညးမအုပ်ဓုပ်ဂှ် လတူနူ သၞောဝ်ဥပဒေတုဲ၊ ဍေံတအ် စကာ သၞောဝ်ဥပဒေ နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ညးဒစဵုဒစးတအ်ရ။
ဂကူ သၞောတ်ဝ် အဝဵုမွဲဓဝ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဝ် အဝ်တဝ်ကရေသဳဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက (၂) သာ်ရ-
၁။ သၞောတ်ဝ် သၟိင်တၠ (Absolute Monarchy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်သၞောတ်ဝ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် (King, Queen, ဟွံသေင်မ္ဂး Emperor) မကလိဂွံ အဝဵု နကဵု အာဲကၟာဲ အဆက်အဝေင်တုဲ၊ ရပ်လဝ် အဝဵုပေင်ပေင် သီုဟွံဒး ကေတ် ကသပ် နူကံင်သဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလဳမာန်ရ။ (ဥပမာ - သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂမၠိုင်)။
၂။ သၞောတ်ဝ် တၠအဝဵု / အာဏာသိုင် (Dictatorship)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်သၞောတ်ဝ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု တၠအဝဵု (Dictator) မွဲတၠ မသီကေတ်လဝ် အာဏာ နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် (Coup d'état) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဟွံမဲကဵု ဓဝ်ယာတုဲ၊ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၞဟ်တအ်ရ။
အဆက်ဖိုလ် ကေုာံ အခက်အခုဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အဆက်ဖိုလ် (နကဵု သဘဴဓဝ်): ဟိုတ်နူ မၞိဟ်မွဲတၠဓဝ် မဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ကိစ္စမံက်တိုန် (Crisis) မ္ဂး ကမၠောန်ပြဟ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ်ပြဟ်ရ။ သီုကဵု ထိင်ဒဝ်လဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍုင်မာန် နကဵု ဒြဟတ်ရ။
- အခက်အခုဲ (ဖိုလ်ပရေအ်): ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဆောမ်လေင် အခေါင်အရာ သဇိုင်၊ ကတဵုဒှ် ပရေင်သေက်ဇဵု ကေုာံ ပွမစကာ အဝဵု လောန်ကာဲ (Abuse of power)၊ ပရေင်အဂတိ (Corruption) ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဟွံမဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မခိုဟ် သွက် အနာဂတ်ဍုင်ရ။
တင်နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
- ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politics)
- သၞောတ်ဝ်တၠအဝဵု (Dictatorship)
- ပရေင်စၟိန်ပြမာန်