သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်
သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (အၚ်္ဂလိက်: Governance ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက်: Administrative System) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လဒက်ပ္တန်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဌာနအလဵုအသဳဂမၠိုင် မပံင်ကောံတုဲ ဖန်ဇန် ထိင်ဒဝ်လဝ် ဍုင်၊ ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ယန္တရား (Mechanism) အဓိက သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပဝ်လသဳ အလဵုအသဳ၊ မင်မွဲ ပရေင်တန်ကြန် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သယံဇာတ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။
ပ္ဍဲလညာတ် သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆရုင်အလဵုအသဳ မကၠောန်ကမၠောန် မွဲဓဝ်သၟးတုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲမထ္ၜးကဵု ဒြဟတ် အဝဵုအာဏာ (Power Dynamics) အကြာ ညးမအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ညးမဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မခိုဟ်မ္ဂး နွံကဵု ပရေင်စှ်ေသၞောတ်ဝ်၊ ပရေင်ဒုင်လျိုင် (Accountability) ကေုာံ ဓဝ်လိုက်လၟိန် ပရေင်မၞိဟ်ရ။
သဇိုင်လညာတ် တၠပညာဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ သ္ၚဳဂၠိပ် ပရူ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်ဂှ် တၠပညာတအ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် အဓိက နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ရုင် (Bureaucracy): တၠပညာ ဂျာမနဳ မက်သ် ဝေဗါ (Max Weber) လ္ၚတ်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ခေတ်တၟိဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ "ဗျူရဝ်ကရေသဳ" ရ။ ဍေံဒှ် သၞောတ်ဝ် မၞုံကဵု ပရေင်ပါ်ပရး တာလျိုင် ကၠးဖ္ဍး၊ လၟေင်ကဆံင် အဝဵု (Hierarchy) ကေုာံ ပွမဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမတေင်ကြပ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက်ရ။[၁]
- ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Governmentality): တၠပညာ မဳရှေလ် ဖူကဝ် (Michel Foucault) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆပွမထိင်ဒဝ် နကဵု ဒြဟတ်မ္ၚိုဟ်သၟးတုဲ၊ ဍေံဒှ် ပွမဖန်ဗဒှ် "စိုတ်ဓါတ်" ကောန်ဍုင်တအ် ညံင်ဂွံ အုပ်ဓုပ်ဇကု ကဵု ဇကု (Self-governance) အတိုင် ပၟိက်ဆန္ဒ အလဵုအသဳရ။
ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်တအ်ဝွံ အတိုင် ပရေင်ပါ်ပရး အဝဵုအာဏာမ္ဂး ပါ်လဝ် ဗီုပြင် အဓိက (၃) သာ်ရ-
- သၞောတ်ဝ် ပွမပကောံအဝဵု (Centralization): ဒှ်သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မပကောံစွံလဝ် အဝဵု ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Central Government) ရ။ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး တွဵုရးတအ် နွံအခေါင် ဆသွက်ဂွံ ကၠောန်ဗက် အတိုင် အမိင် ဗဟဵုသၟးရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဒြဟတ်ဓလီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Coercion) ဂၠိုင်ရ။
- သၞောတ်ဝ် ပွမပါ်ပရး အဝဵု (Decentralization): ဒှ်သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ဗဟဵုတအ် ပါ်ပရး ကဵုလဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ အဝဵု ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ ကု ဌာနအုပ်ဓုပ် ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး တွဵုရးတအ်ရ။ ဍေံကဵုအခေါင် ကု ဒေသ ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ပြဿနာ ညးတအ် နကဵု အလဵုဇကုရ။
- သၞောတ်ဝ် ဖေက်ဒရေဝ် (Federalism): ဒှ်သၞောတ်ဝ် မပါ်လဝ် အဝဵု အကြာ အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင် (Federal Government) ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး (State Government) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ရ။ တွဵုရးတအ် နွံကဵု အဝဵု ပကင်ရင် အလဵုဇကု (Autonomy) မသၠုင်ရ။
သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်ဍောတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ယေန်သၞာင်နှဴရဴဗေဒ မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် အခေါင်အရာ ယေန်သၞာင် ကောန်ဍောတ် တအ်ရ။
- ဒြဟတ်ဓလီု လဒက်ပ္တန် (Coercive Isomorphism): ပ္ဍဲဍုင် မစကာ သၞောတ်ဝ် ပကောံအဝဵု (Centralization) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ (မဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် ယေန်သၞာင် မဇၞော်) တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် သွက်ဂွံ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကောန်ဍောတ်တအ် ညံင်ဂွံ ဗက်စ သၞောတ်ဝ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် ဗဟဵုရ။
- ပရေင်တန်ကြန် ကေုာံ ဖေက်ဒရေဝ် (Federalism and Resilience): သွက်ဂကူ ကောန်ဍောတ် (ဥပမာ - ဂကူမန်) တအ်ဂှ်၊ သၞောတ်ဝ် ဖေက်ဒရေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမပါ်ပရး အဝဵု (Decentralization) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဝ် မကဵုအခေါင် ကုညးတအ် ဂွံအုပ်ဓုပ် ကေတ် အလဵုဇကု (Self-determination)၊ ကေုာံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ လက်သဏ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် ဂကောံ (Institutional Resilience) ညးတအ် အပ္ဍဲ ဒေသ ညးတအ်ရ။
တင်နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Weber, Max (1922). Economy and Society. (Discussion on rational-legal authority and bureaucracy).
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပဝ်လသဳ အလဵုအသဳ
- ဒြဟတ် အဝဵုအာဏာ
- ဒြဟတ်ဓလီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်
- ပရေင်ဍုင်ကွာန်