သၞောတ် ခန္ဓကာယ

သၞောတ် ခန္ဓကာယ

ဗီုပြင် သၞောတ် ခန္ဓကာယ နာနာ လဒက်ပ္တန် သၞောတ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ်
ဂကူဇကု (System)	ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ

သၞောတ် ခန္ဓကာယ (အၚ်္ဂလိက်: Organ systems ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက်: Biological systems) ဝွံ ဍေံဒှ် ဂကောံ အင်္ဂဇတ် (Organs) နာနာ မပံင်ကောံ ညဳသၟဟ် တုဲ မကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ မဇၞော် ကေုာံ မသၠဲလး မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ဂှ် နွံ ကု "သၞောတ် အဓိက" သီုဖအိုတ် ၁၁ သာ် တုဲ၊ သၞောတ် ဇၟာပ်ပ် သၞောတ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် ပံင်ညဳ ကု သၞောတ် တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် ပိုဲ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် (Homeostasis) ရ။

ပညာ သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပ္တန် သၞောတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ ခန္ဓဗေဒ (Anatomy) တုဲ၊ ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သၞောတ် တအ် ဏအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဂှ် ညးကော်စ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology) ရ။

၁။ သၞောတ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (The 11 Major Body Systems)

ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် အဓိက ၁၁ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

က။ သၞောတ် ပရေင် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စီမံင် (Control and Coordination Systems)

1. သၞောတ် အာရီု (Nervous System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု က္ဍဟ် (Brain)၊ ဇုတ်ရတ် စး (Spinal cord) ကေုာံ ကတေင် အာရီု (Nerves) ဂမၠိုင် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဌာန ဗဟဵု မထိင်ဒဝ် ခန္ဓကာယ သီုဖအိုတ်။ ဍေံ ဒုင် ကေတ် ပရိုင်၊ ပါ်ပဲါ ပရိုင်၊ တုဲ ပလံင် ဏာ အမိင် ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် ရ။
2. သၞောတ် ဟဝ်မုန် (Endocrine System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ် မပ္တိတ် ဟဝ်မုန် နာနာ (ဥပမာ - ဂြိုဟ် သိုင်းရွိုက် (Thyroid)၊ ဂြိုဟ် ပဳကျူတာရဳ (Pituitary)) ရ။ ဍေံ ပ္တိတ် ကဵု ဓါတ် ဟဝ်မုန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင် ဇိက်ပလီု စၞ (Metabolism) အပ္ဍဲ ခန္ဓ ရ။

ခ။ သၞောတ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ လမျီု (Transport and Maintenance Systems)

1. သၞောတ် ဆီ / သၞောတ် ကတိုင်ဆီ (Cardiovascular / Circulatory System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ်ဆီ (Heart)၊ ဆီ (Blood) ကေုာံ ပၠောပ်ဆီ (Blood vessels) ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ဂှ် ဍေံ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဓါတ် အဟာရ၊ တုဲ ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ထောအ် ရ။
2. သၞောတ် ယီု (Respiratory System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အဆုတ် (Lungs)၊ ပၠောပ်ကျာ ကေုာံ မုဟ် ရ။ တာလျိုင် ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ကျာ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) နူ မ္ၚး၊ တုဲ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ကျာ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆီ ရ။
3. သၞောတ် ဍာ်စၞ (Digestive System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပါင်၊ ထိုင်ဗုင် (Stomach)၊ ကြုတ်ဍောတ်၊ ကြုတ်ဇၞော် (Intestines) ကေုာံ ဂြိုဟ်ကတေင် (Liver) ရ။ ဍေံ ဇိက် ပလီု စၞ မပိုဲ စ လဝ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ် သောဲသောဲ၊ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် အဟာရ တုဲ၊ အရာ မဟွံမွဲ ပၟိက် တအ် ဂှ် ဍေံ ပ္တိတ် ထောအ် နကဵု အသုဘ ရ။
4. သၞောတ် ဍာ်ဆီ / ပတိတ် ကသော် (Urinary / Excretory System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကသော် (Kidneys)၊ ထိုင်ဆီ (Bladder) ကေုာံ ပၠောပ် ဍာ်ဆီ ရ။ ဍေံ ဇြောတ် စၟဳစၟတ် ကဵု ဆီ ပိုဲ ညံင် ဂွံ သ္အးဇ္ၚး တုဲ ဓါတ် ဂျိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် မလောန်ကာဲ တအ် ဂှ် ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် နကဵု ဍာ်ဆီ ရ။

ဂ။ သၞောတ် ရုပ်ရဴ ကေုာံ ပရေင် ချဳဓရာင် (Structural and Movement Systems)

1. သၞောတ် ဇုတ် (Skeletal System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုတ် (Bones) သီုဖအိုတ် ၂၀၆ တၞဟ်၊ တၟအ်ဇုတ် ကေုာံ ကတေင် ဇုတ် ရ။ ဍေံ ကဵု ရုပ်ရဴ သဏ္ဍာန် ခန္ဓကာယ၊ စဵုဒၞာ ကဵု အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ (ဥပမာ - ဇုတ်က္ဍိုပ် ကာကွယ် က္ဍဟ်)၊ ကေုာံ ဒှ် ဌာန မပတိတ် သောဲ ဆီ (Blood cells) ရ။
2. သၞောတ် ဖျုန် (Muscular System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒြဟတ် ဖျုန် (Muscles) မၞုံ ၜိုတ် ၆၀၀ ပြင်င် ရ။ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဇုတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ချဳဓရာင် ခန္ဓကာယ၊ ကေုာံ ဖန် ညံင် ဓါတ် ဂမ္တဴ ဂွံ က္တဵုဒှ် အပ္ဍဲ ဇကု ရ။
3. သၞောတ် စၞာံ (Integumentary System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု စၞာံ (Skin)၊ သော်၊ ကေုာံ သၞေမ်တဲ ရ။ ဍေံ ဒှ် သၞောတ် မဇၞော် အိုတ် မဂြောပ်ဗိုင် လဝ် ခန္ဓကာယ မ္ၚး သွက်ဂွံ ကာကွယ် စၟယဲ၊ ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဍာ် ညံင် ဟွံဂွံ ဇတ် အာ ရ။

ဃ။ သၞောတ် စဵုဒၞာ ကေုာံ သၞောတ် ဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Defense and Reproductive Systems)

1. သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ / သၞောတ် လိမ္ဖ (Immune / Lymphatic System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု (White blood cells)၊ ပၠောပ် ဍာ်ရတ် (Lymph vessels) ကေုာံ စရိုဟ် လိမ္ဖ ရ။ ဍေံ ဒှ် ဒပ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞ မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗိုင်းရပ်စ် ကေုာံ ကလောအ် ကေန်သာ တအ် ရ။
2. သၞောတ် ဆက်ကောန်ဗြောဝ် (Reproductive System): ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် လိင် (ညးတြုံ / ညးဗြဴ) မပ္တံကဵု မစိင် (Testes) ဟွံသေင်မ္ဂး ခၟာဲ (Ovaries) ကေုာံ ထိုင်ကောန် (Uterus) ရ။ တာလျိုင် အဓိက ဍေံ ဂှ် သွက်ဂွံ ပတိတ် မသုက် ကေုာံ ခၟာဲ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဘဝ မၞိဟ် တၟိ သွက်ဂွံ ဆက် တၞောဝ် ဒတောဝ် ရ။

၂။ ပရေင် ပံင်ညဳ ကေုာံ ပရေင် ထိင်ဒဝ် (Coordination and Homeostasis)

သၞောတ် ခန္ဓကာယ ဏအ် ဇၟာပ်ပ် သၞောတ် ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚောဲခြာ တန်တဴ နကဵု အလဵု ဍေံ သၟး ဟွံမာန် ရ။ သၞောတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက်စပ် ကေုာံ ရီုဗင် ဒၟံင် ညးသကအ် တွဵု ရ။

• ဥပမာ: အခိင် ပိုဲ ဒြေပ် ဝေင် ဇြဟတ် မ္ဂး၊ "သၞောတ် ဖျုန်" နွံ ပၟိက် အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "သၞောတ် အာရီု" ကဵု အမိင် ညံင် "သၞောတ် ယီု" ဂွံ ယီု ပြဟ် တိုန်၊ တုဲ "သၞောတ် ဆီ" လေဝ် ပန့် ဗလး ဆီ ပြဟ် တိုန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဇရေင် ဖျုန် တအ် ရ။
• ပွမကၠောန် ကမၠောန် ပံင်ညဳ ဗီုဏအ် ဂှ် ဍေံ ဖန် ညံင် အကာဲအရာ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (ဗီုကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ၊ ဓါတ် ဍာ်၊ ဓါတ် ၜဵု) ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် တုဲ အကာဲအရာ ဏအ် ဂှ် ပညာ သိပ္ပံ ကော်စ Homeostasis (ဟဝ်မဳအဝ်သတေသိစ်) ရ။

၃။ ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် (Health Maintenance and Diseases)

ယဝ်ရ သၞောတ် မွဲမွဲ လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် ယဲ မ္ဂး ဍေံ ဆက် ဓလီုပ္ဍိုက် ကဵု သၞောတ် တၞဟ် တအ် လောဲလောဲ ရ (ဥပမာ - ယဝ်ရ ယဲ ကသော် က္တဵုဒှ် မ္ဂး ဆီ စၟဳစၟတ် ဟွံမာန် တုဲ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေံ ကု ဂြိုဟ်ဆီ ကေုာံ က္ဍဟ် မာန် ရ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောတ် ခန္ဓကာယ တအ် ညံင် ဂွံ ထတ်ယုက် ဂှ်-

• စၞ အဟာရ: စ စၞ မၞုံ ကု ဓါတ် ဍိုက်ပေင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တေန်၊ ဗဳတာမေန်၊ သၞေဝ် ကေုာံ သုင် ဍာ် ဂၠိုင်င်။
• ပရေင် ချဳဓရာင်: ဝေင် ဇြဟတ် (Exercise) လၟိုန် ညံင် သၞောတ် ဆီ၊ ယီု ကေုာံ ဖျုန် တအ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။
• ပရေင် ဇူဒီု: တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် အခိင် ညံင် သၞောတ် အာရီု ကေုာံ က္ဍဟ် ဂွံ ကလေင် အုပ်ဓုပ် လွဳလွတ် ဇကု မာန်။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ခန္ဓဗေဒ (Anatomy)
• ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology)
• ဒကုတ်ကာယ (Body parts)
• ပရေင်ထတ်ယုက် (Health)

နိဿဲ

• (2018) Human Anatomy & Physiology. Pearson. ISBN 978-0134580999။ 
• (2020) Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. ISBN 978-0323597128။