သၞောတ် ဆီ

သၞောတ် ဆီ

သၞောတ် ဆီ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂြိုဟ်ဆီ (Heart) ကေုာံ သၞောတ် ပၠောပ်ဆီ ဂမၠိုင် (အရံင် ဗကေတ် ဂှ် ပၠောပ်ဆီ အာ၊ အရံင် သွာတ် ဂှ် ပၠောပ်ဆီ ကလေင်)
ဂကူဇကု (System)	သၞောတ် ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ

သၞောတ် ဆီ (အၚ်္ဂလိက်: Cardiovascular system ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက်: Circulatory system) ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပလံင်ဗစိုပ် ဍာ်ကယျး ကေုာံ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ ဓါတ် အဟာရ (Nutrients) ကေုာံ ဟဝ်မုန် (Hormones) ဇရေင် ဆဲလ် တအ် တုဲ၊ ဍေံ ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ မပ္တံကဵု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆဲလ် တအ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် ကေုာံ ကသော် တုဲ ပ္တိတ် ထောအ် နူကဵု ခန္ဓကာယ ရ။

၁။ လဒက်ပ္တန် အဝဲသ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Components)

သၞောတ် ဆီ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု အင်္ဂဇတ် အဓိက ၃ သာ် ရ-

က။ ဂြိုဟ်ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတိုင်ဆီ (The Heart)

ဂြိုဟ်ဆီ ဂှ် ဒှ် အင်္ဂဇတ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကလောအ် တဲ မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သြိုဟ် လပါ် ပဲါ ညိ ရ။ ဍေံ ဒှ် "စက် ပန့် ဆီ" အဓိက သွက်ဂွံ ဒရိုဟ် ဗလး ဏာ ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ခန် ၄ ခန် (လတူ ၂ ခန် - Atria, သၟဝ် ၂ ခန် - Ventricles) တုဲ ဍေံ ပန့် ဆီ ဟွံဇူ ဒီု အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။

ခ။ ပၠောပ်ဆီ (Blood Vessels)

ပၠောပ်ဆီ ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပၠောပ် သွက် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် အာ ကၠုင် ရ။ ပၠောပ်ဆီ နွံ ၃ ဂကူ အဓိက-

1. ပၠောပ်ဆီ အာ (Arteries): ဍေံ ပလံင် ဏာ ဆီ မၞုံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် (အရံင် ဗကေတ် တၟး) နူကဵု ဂြိုဟ်ဆီ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ။ (ပါဲနူ ပၠောပ်ဆီ အာ အဆုတ် မွဲ မပလံင် ဆီ လမ္စံက်)။
2. ပၠောပ်ဆီ ကလေင် (Veins): ဍေံ ပလံင် ဏာ ဆီ မအိုတ် အာ အံက်သဳဂျေန် (အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး သွာတ်) နူကဵု ခန္ဓကာယ ကလေင် စိုပ် ဂြိုဟ်ဆီ ပၠန်။ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဏအ် နွံ ကု တြင် (Valves) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဆီ ဟွံဂွံ ဇွောဝ် ကလေင် ထပ်။
3. ပၠောပ်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries): ဍေံ ဒှ် ပၠောပ်ဆီ မသောဲ အိုတ် မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ပၠောပ်ဆီ အာ ကဵု ပၠောပ်ဆီ ကလေင် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ရ ပရေင် သၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန်၊ ဓါတ် အဟာရ ကဵု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် က္တဵုဒှ် ဇရေင် ဆဲလ် တအ်။

ဂ။ ဆီ (Blood)

ဆီ ဂှ် ဒှ် ဍာ်ကယျး မပလံင် ဗစိုပ် အရာ အားလုံး ရ။ ပ္ဍဲ ဆီ ဂှ် ပါလုပ် ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် (ပလံင် အံက်သဳဂျေန်)၊ ဆဲလ် ဆီ ဗု (ဗတိုက် စၟယဲ)၊ ကလောအ်ဆီ (ဖန် ညံင် ဆီ ကလောအ်) ကေုာံ ဍာ် ပလာသမာ (Plasma) ရ။

၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပလံင်ဆီ (Circulatory Pathways)

ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး သၞောတ် ပလံင်ဆီ ဏအ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် ဂၠံင်တရဴ အဓိက ၜါ သာ် ရ-

1. လၟေင် အဆုတ် (Pulmonary Circulation): ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အကြာ ဂြိုဟ်ဆီ ကဵု အဆုတ် ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ လမ္စံက် (ဆီ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျေန်) ဇရေင် အဆုတ်။ ပ္ဍဲ အဆုတ် ဂှ် ဆီ တအ် ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တၟိ တုဲ ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပဲါ ရ။
2. လၟေင် အလုံခန္ဓ (Systemic Circulation): ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အကြာ ဂြိုဟ်ဆီ ကဵု ဒကုတ်ကာယ သီုဖအိုတ် ရ။ ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပဲါ ပန့် ဗလး ဏာ ဆီ ဗကေတ် (မၞုံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပေင်င်) ဇရေင် က္ဍဟ်၊ ဖျုန်၊ ကေုာံ အင်္ဂဇတ် တၞဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကြဴနူ ဆဲလ် တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ ဆီ လမ္စံက် ဂှ် ကလေင် စိုပ် ဂြိုဟ်ဆီ လပါ် ပုင် ပၠန် ရ။

၃။ တာလျိုင် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiological Functions)

သၞောတ် ဆီ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ကိစ္စဇၞော် သွက် လမျီု ၃ သာ်-

• ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation): ပလံင် ဏာ ကျာ ယီု၊ စၞ အဟာရ နူ သၞောတ် ဍာ်စၞ၊ ကေုာံ ဟဝ်မုန် ဂမၠိုင်။ ပ္တိတ် ထောအ် ဓါတ် ဂျိ ကေုာံ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်။
• ပရေင် ထိင်ဒဝ် (Regulation): ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် (ဥပမာ - ကာလ ကတဴ မ္ဂး ပၠောပ်ဆီ သၠဲ တိတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ)။
• ပရေင် စဵုဒၞာ (Protection): ဆီ ရီုဗင် ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နူကဵု ယဲ ကေုာံ စၟယဲ နကဵု ဆဲလ် ဆီ ဗု တအ်၊ ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် ဆီ ဟွံဂွံ တိတ် အိုတ် အာ နကဵု လၟေင် ဆီ ကလောအ် ရ။

၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Health)

ယဲ မဆက်စပ် ကု သၞောတ် ဆီ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ (Cardiovascular diseases - CVDs)။

• ယဲ ဆီ သၠုင် (Hypertension): ပရေင် ဓရိုဟ် ဆီ ပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ သၠုင် လောန်ကာဲ ရ။ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပရေံ ကု ဂြိုဟ်ဆီ ကေုာံ ကသော် မာန် ရ။
• ယဲ ပၠောပ်ဆီ က္ဍန် (Atherosclerosis): က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ကၠေင် (Cholesterol) ကောံ ကလောအ် ပ္ဍဲ လပါ် အပ္ဍဲ ပၠောပ်ဆီ တုဲ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ်၊ ဍေံ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ ဂွံ က္တဵုဒှ် ရ။
• ယဲ ဂြိုဟ်ဆီ လီု / ဂြိုဟ်ဆီ ရပ် (Heart Attack / Myocardial Infarction): က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၠောပ်ဆီ မပလံင် ဆီ ဇရေင် ဖျုန် ဂြိုဟ်ဆီ ဇကု ဍေံ ကၟာတ် အာ တုဲ ဖျုန် ဂြိုဟ်ဆီ တအ် ဒး ချိုတ် အာ ရ။
• ယဲ ကတေင်ဆီ က္ဍဟ် ကဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် (Stroke): က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆီ ဟွံစိုပ် က္ဍဟ် တုဲ ဆဲလ် က္ဍဟ် တအ် လီုလာ် အာ ရ။

ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက်: သွက် သၞောတ် ဆီ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဒး ဝေင် ဇြဟတ် လၟိုန်၊ စ စၞ မဟွံမွဲ ကု ကၠေင် လောန်ကာဲ၊ ပါဲဝေင် ပွမသုင် ၜါက်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် စိုတ်စၞာဲ (Stress) တအ် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ဂြိုဟ်ဆီ (Heart)
• ဆီ (Blood)
• သၞောတ် ယီု (Respiratory system)
• ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology)

နိဿဲ

• (2020) Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. ISBN 978-0323597128။ 
• (2018) Human Anatomy & Physiology. Pearson. ISBN 978-0134580999။