သၞောတ် ယီု

သၞောတ် ယီု

လဒက်ပ္တန် သၞောတ် ယီု မပ္တံကဵု မုဟ်၊ ပၠောပ်ကျာ၊ ကေုာံ အဆုတ် ၜါ လပါ်
ဂကူဇကု (System)	သၞောတ် ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ

သၞောတ် ယီု (အၚ်္ဂလိက်: Respiratory system) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ပရေင် ယီု ဝွံ ဍေံဒှ် သၞောတ် အင်္ဂဇတ် ဇဳဝဗေဒ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင် သၠာဲပြံင် ကျာ (Gas exchange) ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) နူကဵု ကျာ ပွဳပွူ မ္ၚး သွက်ဂွံ ပလံင် ဏာ ဇရေင် ဆဲလ် တအ် နကဵု ဆီ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ဇြောတ် ကေတ် နင် ဓါတ် ဂျိ မတွံဂး ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ဆီ သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ခန္ဓကာယ ရ။

ပါဲနူ တာလျိုင် မယီု လမျီု တုဲ၊ သၞောတ် ဏအ် ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ရမ္သာင် (Vocalization) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် သၟူ (Olfaction) ကီု ရ။

၁။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Structure and Components)

သၞောတ် ယီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ပါ် လဝ် ၜါ ဒကုတ် အဓိက မတွံဂး သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ ကေုာံ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် ရ-

က။ သၞောတ် ယီု လပါ် လတူ (Upper Respiratory Tract)

• မုဟ် (Nose / Nasal cavity): ဍေံ ဒှ် တြင် အဓိက သွက် ကျာ ဂွံ လုပ် တိတ် ရ။ ပ္ဍဲ ထိုင် မုဟ် ဂှ် နွံ ကု သော် သောဲသောဲ ကေုာံ ဍာ်ကယျး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ် ခမောန်၊ စၟယဲ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လုပ် စိုပ် အဆုတ်၊ သီု ဖန် ကဵု ကျာ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓါတ် ဍိုတ် ဍာဲ ရ။
• ကအ် (Pharynx): ဍေံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကျာ ကေုာံ စၞစ ဂွံ ဇွောဝ် စှ်ေ ရ။
• ခဒိုဟ် ရမ္သာင် (Larynx / Voice box): နွံ သၟဝ် ကအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု တိုင် ရမ္သာင် (Vocal cords) မဖန် ညံင် ရမ္သာင် အရေဝ် ဂွံ တိတ် ကၠုင် ကာလ ကျာ ဇွောဝ် တိတ် ရ။

ခ။ သၞောတ် ယီု လပါ် သၟဝ် (Lower Respiratory Tract)

• ပၠောပ်ကျာ (Trachea / Windpipe): ဍေံ ဒှ် ပၠောပ် ဂၠိင် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုတ်နု (Cartilage) မၞုံ ဗီုပြင် အက္ခရ် 'C' သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ဏာ ကျာ ဇရေင် အဆုတ် ရ။
• ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် (Bronchi): ပၠောပ်ကျာ ဇၞော် ဂှ် ပါ် ထကး အာ ၜါ ကရေက် လပါ် ပဲါ ကဵု လပါ် ပုင် တုဲ လုပ် အာ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ အပ္ဍဲ အဆုတ် ဂှ် ဍေံ ဆက် ထကး အာ သောဲသောဲ ညံင်ရဴ ကၞာင် ဆု ဏီ ရ။
• အဆုတ် / ဂြိုဟ်ယီု (Lungs): ဍေံ ဒှ် အင်္ဂဇတ် အဓိက အိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ထိုင် သြိုဟ် (Chest cavity) ရ။ အဆုတ် နွံ ၜါ လပါ် (ပဲါ ကဵု ပုင်) တုဲ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဖျုန် သၞောတ်ဆီ မဖဍိုဟ် ချဳဓရာင် လောဲ ရ။
• ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ (Alveoli): ပ္ဍဲ ကၞောတ် ပၠောပ်ကျာ အိုတ် ဂှ် နွံ ကု ထိုင်ကျာ သောဲသောဲ မဂၠိုင် ကု ပြကောဋိကဋ် ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန အဓိက မသၠာဲပြံင် အံက်သဳဂျေန် ကု ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် ကု ကတေင်ဆီ သောဲသောဲ (Capillaries) ရ။

ဂ။ ဒြဟတ် ဖျုန် ယီု (Muscles of Respiration)

• ဖျုန် ကၟာတ် သြိုဟ် ကဵု ဗုင် (Diaphragm): ဍေံ ဒှ် ဖျုန် မၞုံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ထဝ်ပရောဲ မနွံ သၟဝ် အဆုတ် ရ။ ကာလ ပိုဲ ယီု မ္ဂး ဖျုန် ဏအ် ရ ကဵု ဒြဟတ် ဒရိုဟ် သွက် အဆုတ် ဂွံ ကၠး တိတ် ကေုာံ ဍဵု စှ်ေ ရ။

၂။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင် ယီု (The Process of Breathing)

လၟေင် ကမၠောန် မယီု လမျီု ဂှ် ဍေံ ကၠောန် ကမၠောန် အလိုန် အလဵု ဍေံ (Involuntary) သၟဝ် ပရေင် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် အာရီု က္ဍဟ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၜါ ကဆံင်-

1. ပွမယီုလုပ် (Inhalation / Inspiration):

  * ဖျုန် Diaphragm ဇြောတ် ကၠး တုဲ ဍဵု စှ်ေ အာ သၟဝ်။ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် လေဝ် ယိုက် တိုန် ရ။
  * အကာဲအရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် ဂွံ သၠဲ တိတ် အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် စှ်ေ အာ ရ။ 
  * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ နူ လပါ် မ္ၚး (မၞုံ ကု ပရေင် ဓရိုဟ် သၠုင်) တအ် ဇွောဝ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အဆုတ် အလိုန် အလဵု ဍေံ ရ။

1. ပွမယီုတိတ် (Exhalation / Expiration):

  * ဖျုန် Diaphragm ကေုာံ ဖျုန် ဇုတ်သြိုဟ် တအ် ကလေင် ဇူ ဒီု (Relax) တုဲ ကလေင် စိုပ် ဒၞာဲ တြေံ ရ။
  * ဗွိုက် ထိုင်သြိုဟ် က္ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ပရေင် ဓရိုဟ် ကျာ အပ္ဍဲ အဆုတ် သၠုင် တိုန် ရ။
  * ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ မၞုံ ကု ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဍဵု ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။

၃။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions)

သၞောတ် ယီု ဝွံ ဍေံ လေပ် ဒး ဒုင် အန္တရာဲ လောဲသွာ နူကဵု စၟယဲ، ခမောန်၊ ကျာ ယောင်ယာ ကေုာံ ဂေတ် ၜါက် (Smoking) ရ။ ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင် တအ် ဂှ်-

• ယဲ ယီုဝါတ် / ယဲကျာ (Asthma): ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၠောပ်ကျာ ဍောတ် တအ် ယောင်ယိ တုဲ က္ဍန် အာ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ်၊ ခအှ် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ရမ္သာင် ညဳညဳ ကာလ ယီု ရ။
• ယဲ အဆုတ် ယောင် (Pneumonia): ပရေင် စၟယဲ (ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိုင်းရပ်စ်) လုပ် ဍိုက် ပ္ဍဲ ထိုင်ကျာ (Alveoli) တုဲ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိုဟ် တအ် ကောံ ပေင် အာ ဖန် ညံင် ဂွံ ယီု ဝါတ် ဂါတ် ကေုာံ က္တဴ ဇၞော် ရ။
• ယဲ တဳဗဳ (Tuberculosis - TB): ယဲ မဆက်စၠောအ် နူကဵု ဗက်တဳရဳယျာ Mycobacterium tuberculosis မပလီုပလာ် ကဵု ဖျုန် အဆုတ် လောန်ကာဲ ရ။
• ယဲ ဆုတ်ယုတ် အဆုတ် လၟိုန် (COPD): ယဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် သုင် ၜါက် ဂၠိုင်၊ မဖန် ညံင် ပၠောပ်ကျာ ဂွံ လီုလာ် လၟိုန် အခိင် ကေုာံ ယီု ဝါတ် လောန် ရ။
• ကေန်သာ အဆုတ် (Lung Cancer): ဍေံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ မဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမသုင် ၜါက် ကေုာံ ဒး ကျာ ပရေံ ရ။

ပရေင် မင်မဲ ထတ်ယုက်: သွက် သၞောတ် ယီု ဂွံ ထတ်ယုက် ဂှ် ဒး ပါဲဝေင် ပွမသုင် ၜါက် သီုဖအိုတ်၊ ပါဲဝေင် ဒၞာဲ မၞုံ ကု ကျာ ယောင်ယာ (Air pollution)၊ ကေုာံ ဒး ကၠောန် ပရေင် ချဳဓရာင် ဝေင် ဇြဟတ် (Aerobic exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ကသအ် (Lungs)
• သၞောတ် ဆီ (Cardiovascular system)
• အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)
• ခန္ဓဗေဒ (Anatomy)

နိဿဲ

• (2020) Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. ISBN 978-0323597128။ 
• (2018) Human Anatomy & Physiology. Pearson. ISBN 978-0134580999။