သၞောတ် ဨကရာဇ်
သၞောတ် ဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်နာခဳ (အၚ်္ဂလိက်: Monarchy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် အလဵုအသဳ မွဲ မနွံကဵု ပူဂိုလ် မွဲတၠ (ဗွဲမဂၠိုင် ဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ်ဗြဴ) မနွံကဵု အဝဵု နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of state) စဵုကဵု လအိတ် လမျီု ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုကဵု ဖျေဟ် အဝဵု (Abdication) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု အဝဵု အလုံစုံ ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵု မဒးဒုင် ပိုင်ခြာ လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အတိုင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သၞောတ် ဍုင် တအ် ရ။[၁]
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ စဵုကဵု စိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) မဒှ် သၞောတ် ဨကရာဇ် မနွံကဵု အဝဵု သင်္ကေတ သၟး တုဲ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ မဂွံဒုင် ရုဲစှ် လဝ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် ဨကရာဇ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "မဝ်နာခဳ" (Monarchy) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) "monarkhia" (μονάρχης) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမအုပ်ဓုပ် မွဲတၠ ဓဝ်" (monos = မွဲ၊ arkhein = သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ်) ရ။
နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ခန်လွာ (Republic) မဒှ် သၞောတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မဂွံဒုင် ရုဲစှ် ကေုာံ မနွံကဵု အပိုိုင်အခြာ အခိင် တာလျိုင် (Term limit) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဨကရာဇ် မ္ဂး၊ အဝဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အာဲကၟာဲ ဆက်တၞောဝ် (Hereditary succession) ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် စ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်ဂမၠိုင် (Early civilizations) မပ္တံကဵု ဍုင် အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt)၊ ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia)၊ ကေုာံ ဍုင် ကြုက် (China) တအ် ရ။[၂]
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တအ် ဂှ်၊ ဨကရာဇ် တအ် ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တမၠာတ် ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကလိဂွံ အဝဵု နူ အကာသ (Mandate of Heaven ပ္ဍဲ ကြုက်၊ ကေုာံ Divine right of kings ပ္ဍဲ ဥရောပ) ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဨကရာဇ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ သြဇာ အလုံစုံ လတူ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Characteristics and Elements)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ဨကရာဇ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
- ပရေင်ပိုင်ပြဳ လမျီု (Lifelong Tenure): ဨကရာဇ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အဝဵု စဵုကဵု ညး စုတိ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ညး အလဵုဇကု သၠး ဖျေဟ် အဝဵု ရ။
- ပရေင်ဆက်အာဲကၟာဲ (Succession): က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် တၟိ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကောန် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞောဝ်ဒတောဝ် ဨကရာဇ် တြေံ (Hereditary rule) ရ။ (ဆဂး ပ္ဍဲ လ္ၚဵု မ္ဂး နွံကဵု ပရေင်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ကီု ရ)
- ယၟု ကေုာံ စရာဲ (Titles and Prestige): က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဝွံ ဒးဒုင် ကော်စ နကဵု ယၟု တၟေင် မပ္တံကဵု ဨကရာဇ် (King/Queen)၊ သၟိင်၊ အေန်ပါယာ (Emperor)၊ သူလတာန် (Sultan) ဟွံသေင်မ္ဂး အမဳရာ (Emir) ရ။
၄။ သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ (Absolute Monarchy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ (Absolute monarchy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မွဲ ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပိုင်ပြဳ လဝ် အဝဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် ညးမပတိတ် သၞောဝ်၊ ညးမအုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ညးမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တြိသၞောဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင် ဍုင် ပြင်သေတ် လူးဝစ် မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) ဒှ် ဥပမာ သၟိင် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ဏအ် သှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင် သէုဒဳ အရေဗဳယျာ (Saudi Arabia)၊ အဝ်မာန် (Oman) ကေုာံ ဗရူနာင် (Brunei) တအ် ရ။
၅။ သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional Monarchy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မွဲ ဨကရာဇ် ဝွံ အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ တန်တြိ ဍုင် (Constitution) ရ။[၃]
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ အဝဵု ဨကရာဇ် ဝွံ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာ လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ (Executive power) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) မဂွံဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု ပါလဳမာန် (Parliament) ရ။ ဨကရာဇ် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဍုင် ကေုာံ အခန်အရာ ပရေင်အခိုက်အလိုက် သၟး ရ။ ဥပမာ - ဍုင် အင်္ဂလာန် (UK)၊ ဍုင် ဂျပေန် (Japan)၊ ကေုာံ ဍုင် သေံ (Thailand) တအ် ရ။
၆။ သၞောတ် ဆက်အာဲကၟာဲ (Succession and Inheritance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဆက်အာဲကၟာဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ဨကရာဇ် ဝွံ နွံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် -
- သၞောတ် တၞောဝ်ဒတောဝ် (Hereditary succession): အဝဵု ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် ကောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် ဨကရာဇ်။ သၞောတ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင် ကု ကောန်တြုဟ် ဇၞော်အိုတ် (Primogeniture) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ လဝ် သၞောဝ် ညံင် ကောန် ဇၞော်အိုတ် (ဟွံရုဲ လိင် တြုဟ်/ဗြဴ) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် (Absolute primogeniture) ရ။
- သၞောတ် ရုဲစှ် (Elective monarchy): ဨကရာဇ် တၟိ ဂှ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မနွံ အဝဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ တၠသ္ၚိ (Council) ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ ဍုင် မလေရှာ (Malaysia) မ္ဂး ဨကရာဇ် ဂှ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု သူလတာန် တွဵုရး ၉ တၠ သွက် ပွိုင် ၅ သၞာံ မွဲ ဝါ ရ။
၇။ ပရေင်ယှောတ်စှ်ေ ကေုာံ ပလီု သၞောတ် ဨကရာဇ် (Decline and Abolition of Monarchies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ သၞောတ် ဨကရာဇ် ဒှ် လဝ် သၞောတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ၁၈ တဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် သၞောတ် ဏအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဍုင် ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဝွံ ဒှ် စတမ် အဓိက မပလီု ထောအ် သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ ရ။ တုဲပၠန် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ အာစိုပ် ဒတုဲ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု အေန်ပါယာ ရုရှာ၊ အေန်ပါယာ သြသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ၊ ကေုာံ အေန်ပါယာ ဂျာမနဳ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဍုင် သမ္မတ သီုဖအိုတ် ရ။[၄]
၈။ သၞောတ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် (Current Monarchies in the World)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ ဍုင် မစကာ ဒၟံင် သၞောတ် ဨကရာဇ် ၜိုတ် ၄၃ ဍုင် ပြင်င် ရ။
| ဍုင် (Country) | ဂကူ သၞောတ် ဨကရာဇ် (Type of Monarchy) | ယၟု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Title) |
|---|---|---|
| ဍုင်အင်္ဂလာန် (United Kingdom) | သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional) | ဨကရာဇ် (King/Queen) |
| ဍုင်ဂျပေန် (Japan) | သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional) | အေန်ပါယာ (Emperor) |
| ဍုင်သဲုဒဳအရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) | ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ (Absolute) | ဨကရာဇ် (King) |
| ဍုင်မလေရှာ (Malaysia) | သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုဲစှ် (Constitutional, Elective) | ယန်ဒဳပါတွန် အာဂံင် (Yang di-Pertuan Agong) |
| ဍုင်သေံ (Thailand) | သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional) | ဨကရာဇ် (King) |
၉။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Role in the Modern Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ဂှ်၊ ဨကရာဇ် တအ် နွံကဵု တာလျိုင် မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ ကီုလေဝ်။[၅]
- သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Symbol of Unity): ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပစၞး ကဵု ဍုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် အခိင် ဍုင် နွံကဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
- ပရေင်ဆက်ဆံ သံတမန် (Diplomatic Role): ဨကရာဇ် တအ် တိတ် တရဴ ဍုင် သ္အာင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်မိတ်သဟာယ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ရ။
- ပရေင်ထံက်ပင် ကမၠောန် ကုသိုလ် (Charitable Works): ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် သၞောတ် မတြေံ အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် မာန် ဆက် ဂျိုင်တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဇကု ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဓရ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ရ။
အနာဂတ် သၞောတ် ဨကရာဇ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် တအ် မာန် ဆက် မင်မဲ သြဇာ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ဟွံမာန် ရ။ သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အဝဵု အလုံစုံ တအ် မ္ဂး ဒး ဆက် ဒုင်ဒဝ် ကဵု ပရေင်အာတ်မိက် အခေါင်အရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ နူကဵု ကောန်ဍုင် တအ် ရောင် တုဲ၊ သၞောတ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ဂှ် ဒး ဆက် မင်မဲ တာလျိုင် ဇကု နဒဒှ် တိုင်ခဳ ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ဍုင် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ O'Neil, P. H. (2017). Essentials of Comparative Politics. W. W. Norton & Company, 132-135။
- ↑ Finer, S. E. (1997). The History of Government from the Earliest Times. Oxford University Press, 15-30။
- ↑ Bogdanor, V. (1995). The Monarchy and the Constitution. Oxford University Press, 45-60။
- ↑ Kostiner, J. (2000). Middle East Monarchies: The Challenge of Modernity. Lynne Rienner Publishers, 85-95။
- ↑ Hazell, R. (2020). The Role of Monarchy in Modern Democracy: European Monarchies Compared. Hart Publishing, 10-25။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
- ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politics)
- သၞောတ် ခန်လွာ (Republic)
- သၞောဝ်ဥပဒေ တန်တြိ ဍုင် (Constitution)