သၞံင်

သၞံင်
	ဝှာင်:Sun life cycle.svg ; လၟေင်ဘဝသၞံင် နူက္တုဲဒှ် စဵုကဵုလီုလာ်အာ (သၞာံ ၂၅၇၀)
ဂကူ (Type)	အရာဝတ္ထုအာကာသ
scope="row" style="text-align:left;"
scope="row" style="text-align:left;"

ဒြပ် (Mass) ဂမ္တောဝ် (Temperature) အာယု (Age) သၞာံမဆဵု (Discovery)

သၞံင် (အၚ်္ဂလိက်: Star) ဟီုမဂးဂှ် ဒှ်အရာဝတ္ထုအာကာသ မနွံကဵုဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) ဇၞော်တုဲ မဂွံဗလးပတိတ်လျး ကေုာံ ဒြဟတ်ဂမ္တောဝ် နကဵုနဲကဲ နူကလိယျာ ဖျူသေန် (Nuclear Fusion) နူကဵုဗဟဵုဍေံရ။ သၞံင်တအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု ဂတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဂျေန် ကေုာံ ဟဳလဳယေမ် ဒှ်အဓိကတုဲ ပ္ဍဲကဵုဂၠးကဝး (Universe) ဏအ်မ္ဂး သၞံင်ဂမၠိုၚ် နွံမံၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ကဵုဗွဝ်ရ။ သၞံင်မနွံကြပ်အိုတ်ကဵု ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဂှ် ဒှ် "တ္ၚဲ" (Sun) ရ။ သၞံင်မွဲမွဲ က္တုဲဒှ်ကၠုၚ်နူကဵု နေဗျူလာ (Nebula) မဒှ်ဂကောံမေဃဂတ် ကေုာံ မေဃအာကာသရ။ ကာလဒြဟတ်ဓရောတ် ပ္ကောံစှ်ေကၠုၚ်မ္ဂး ဂမ္တောဝ် ကေုာံ ဓါတ်ဂတာပ် (Pressure) သၠုၚ်တိုန်တုဲ စတင်ဗဒှ်ကဵု နဲကဲဖျူသေန်ရ။ လၟေင်ဘဝသၞံင်မွဲမွဲဂှ် တန်တဴမံၚ်ကဵု ပမာဏဒြပ် (Mass) ဍေံရ။ သၞံင်မနွံဒြပ်ဇၞော်တအ်ဂှ် အာယုဂၠိ ကာလလီုလာ်အာမ္ဂး ဒှ်အာ သူပါနဝ်ဗါ (Supernova) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒူအာကာသ (Black Hole) ရ။ သၞံင်မနွံဒြပ်လဒေါဝ် ညံၚ်ရဴတ္ၚဲမ္ဂး ကာလအိုတ်အာယုမ္ဂး ဒှ်အာ သၞံင်ဗတာၚ်ဍောတ် (White Dwarf) ရ။ နကဵုနဲကဲသိပ္ပံအာကာသ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး သၞံင်တအ်ဂှ် ပါ်ပ္တိတ်ဂွံဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ်အသာ်၊ ဂမ္တောဝ် ကေုာံ လျးဍေံရ။ အသာ်သၞံင်မွဲမွဲဂှ် ထ္ၜးကဵုဂမ္တောဝ်ဍေံတုဲ သၞံင်အသာ်သ္ၚေဝ် (Blue stars) ဂှ် ဂမ္တောဝ်သၠုၚ်အိုတ်ရ။ သၞံင်တအ်ဂှ် ပ္ကောံမံၚ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ဂလက်သဳ (Galaxy) ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဂလက်သဳ မိလ်ကဳဝေး (Milky Way) မွဲဓဝ်မ္ဂး သၞံင်နွံမံၚ် ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ (မွဲက္ဍေပ်) ပြၚ်ပြၚ်ရ။ ဝၚ်မၞိဟ်တအ် ကေုာံ သၞံင်ဂှ် ဆက်စပ်မံၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ နူခေတ်တမၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် သုၚ်စောဲသၞံင် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒေသ၊ အခိၚ် ကေုာံ ဥတုရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲအရာရှ်ေသှ်ေဘာသာ ကေုာံ ဗေဒင်ပညာတအ်လေဝ် သၞံင်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲကီုရ။ တ္ၚဲဏအ် နကဵုနည်းပညာတိုန်စိုပ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်မံၚ်ပရူသၞံင် သွက်ဂွံတီကေတ် ဝၚ်ဂၠးကဝး ကေုာံ အနာဂတ်ဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ။ TOC

ဝၚ် ကေုာံ ပွမဗ္စာရဏာ

နူခေတ်တမၠာတေအ်ရ မၞိဟ်တအ် ဗ္စာရဏာကၠုၚ်သၞံင်ရ။ ^[၁] ပ္ဍဲခေတ်အဳဂျပ် ကေုာံ မေဆိုပိုတေးမီးယားတအ်ဂှ် သၞံင်တအ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒှ်အရာမဟီုတွဟ်ကဵု ကံကုသိုလ်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် နူခေတ်ဒွါရဝတဳ ကေုာံ သဓီုတေအ်ရ သုၚ်စောဲကၠုၚ် နက္ခတ္တဗေဒ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဍုၚ်နန် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဥတုဗြဲမေဃရ။ ^[၂] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၁၅၂ ခရေတ် (၁၆၀၉) ဂှ် ဂါလီလီယို (Galileo Galilei) သုၚ်စောဲ စက်ပန်သၞံင် (Telescope) ကၠာအိုတ်တုဲ စတင်ဗ္စာရဏာ ဂြိုဟ် ကေုာံ သၞံင်ဂမၠိုၚ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံရ။ ^[၃] လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၄၆၀ ခရေတ် (၁၉၁၇) အာလ်ဗတ် အိုင်းစတိုင်း (Albert Einstein) ကေုာံ သိပ္ပံပညာရှင်တအ် လ္ၚတ်ကေတ် ဒြဟတ်နူကလိယျာ မနွံပ္ဍဲသၞံင်တအ်ရ။

ပွမက္တုဲဒှ် ကေုာံ လၟေင်ဘဝ

သၞံင်မွဲမွဲ နွံကဵုလၟေင်ဘဝ မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု နဲကဲရူပဗေဒ အဆံၚ်သၠုၚ်ရ။

နေဗျူလာ (Nebula)

နေဗျူလာဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသၞံင်တအ် စက္တုဲဒှ်ရ။ ဍေံဒက်ပတန်လဝ်နကဵု ဂတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဂျေန် (Hydrogen gas) ကေုာံ မေဃအာကာသရ။ ^[၄] ကာလဒြဟတ်ဓရောတ် ပ္ကောံနၚ် ဂတ်တအ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ကၠုၚ် သၞံင်တၟိ (Protostar) ရ။

သၞံင်အဓိက (Main Sequence)

အခိၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အခိၚ်သၞံင်မတန်တဴညိၚ်ဝတ်အိုတ်ရ။ နကဵုနဲကဲ နူကလိယျာ ဖျူသေန်ဂှ် ဟိုက်ဒြဝ်ဂျေန် ပြံၚ်လှာဲအာ ဟဳလဳယေမ် (Helium) တုဲ ဗလးပတိတ်လျးရ။ ^[၅] တ္ၚဲပိုဲဏအ်ဂှ် နွံမံၚ်ပ္ဍဲအဆံၚ်ဏအ်ရ။

သၞံင်ဗကေတ်ဇၞော် (Red Giant)

ကာလဒြဟတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဂျေန် အိုတ်အာမ္ဂး သၞံင်ဂှ် ဇၞော်တိတ်အာတုဲ ဒှ်အာအသာ်ဗကေတ်ရ။ ^[၆] အခိၚ်ဏအ်မ္ဂး ဍေံဒြေပ်ဗတိုက်ကေတ် ဂြိုဟ်မနွံဗွဲဒေသကြပ်ပ်တအ်ရ။

အဆံၚ်လက္ကရဴအိုတ်

အတိုၚ်လျိုၚ် (Mass) သၞံင်ဂှ် ဍေံပြံၚ်လှာဲအာမာန် - သၞံင်ဗတာၚ်ဍောတ် (White Dwarf): သွက်သၞံင်ဍောတ်တ် ညံၚ်ရဴတ္ၚဲ။ ^[၇] သူပါနဝ်ဗါ (Supernova): ပွမပေါက်လာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်။ ဒူအာကာသ (Black Hole): သွက်သၞံင်မနွံလျိုၚ် ဇၞော်ဗွဲမလောန်။

လက်သဏ်ရူပဗေဒ

သၞံင်တအ်ဂှ် နွံကဵုဂမ္တောဝ် ကေုာံ အသာ် မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဒြဟတ်ဍေံရ။

ဂကူသၞံင်	ဂမ္တောဝ် (Kelvin)	အသာ်	ဥပမာ
O	> ၃၀,၀၀၀ K	သ္ၚေဝ်	Naos
B	၁၀,၀၀၀ - ၃၀,၀၀၀ K	သ္ၚေဝ်ဗတာၚ်	Rigel
A	၇,၅၀၀ - ၁၀,၀၀၀ K	ဗတာၚ်	Sirius
F	၆,၀၀၀ - ၇,၅၀၀ K	ဗတာၚ်မိတ်	Procyon
G	၅,၂၀၀ - ၆,၀၀၀ K	မိတ်	တ္ၚဲ (Sun)
K	၃,၇၀၀ - ၅,၂၀၀ K	လဳမဴ	Arcturus
M	၂,၄၀၀ - ၃,၇၀၀ K	ဗကေတ်	Betelgeuse

^[၈]

နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ သၞံင်မန်

ပ္ဍဲယေန်သၞာၚ်မန် သၞံင်ဂှ် ဒှ်အရာမဖန်ဗဒှ်ကဵု အခိၚ်ဥတုရ။ သၞံင်ဒယှ်မန်ဂမၠိုၚ် - သၞံင်တ္ၚဲ: သၞံင်မဗလးကဵုဂမ္တောဝ်။ သၞံင်ဗြဗ္ဗသာ: သၞံင်မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ပညာ။ ^[၉] သၞံင်တ္ၚဲစေင်: သၞံင်မဗၟံက်ထ္ၜး အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲ။

ရံၚ်ကဵုဏအ်

တ္ၚဲ ဂၠးကဝး နေဗျူလာ သူပါနဝ်ဗါ ဂလက်သဳ

နိဿဲ

တမ်ရိုဟ်လိက်

လိက်ဝၚ်မန်တၟိ၊ မာံပါလိက်၊ သၞာံ ၂၅၅၅။ ဝၚ်နက္ခတ္တဗေဒ၊ နာဲလျးမန်၊ သၞာံ ၂၅၄၀။ အာကာသပညာ၊ ဒံက်တာအံင်မန်၊ သၞာံ ၂၅၆၀။ သိပ္ပံအာကာသခေတ်တၟိ၊ နာဲဗညာ၊ သၞာံ ၂၅၆၅။ အဘိဓာန်နက္ခတ္တဗေဒမန်၊ မာံသိုက်၊ သၞာံ ၂၅၄၈။ History of Astronomy, J. Smith, 2010. The Internal Constitution of the Stars, A. Eddington, 1926. Evolution of Stars, R. Taylor, 1994. Stellar Classification Guide, Harvard Observatory, 2022. Astrophysics for People in a Hurry, Neil deGrasse Tyson, 2017.

လေန်မ္ၚး

NASA - Stars and Galaxies ESA - Space for Kids: Stars

↑ ဝၚ်နက္ခတ္တဗေဒ၊ နာဲလျးမန်၊ သၞာံ ၂၅၄၀၊ မုက်လိက် ၁၂။
↑ လိက်ဝၚ်မန်တၟိ၊ မာံပါလိက်၊ သၞာံ ၂၅၅၅၊ မုက်လိက် ၄၅။
↑ History of Astronomy, J. Smith, 2010, p. 88.
↑ အာကာသပညာ၊ ဒံက်တာအံင်မန်၊ သၞာံ ၂၅၆၀၊ မုက်လိက် ၃၀။
↑ The Internal Constitution of the Stars, A. Eddington, 1926.
↑ သိပ္ပံအာကာသခေတ်တၟိ၊ နာဲဗညာ၊ သၞာံ ၂၅၆၅၊ မုက်လိက် ၁၁၀။
↑ Evolution of Stars, R. Taylor, 1994, p. 150.
↑ Stellar Classification Guide, Harvard Observatory, 2022.
↑ အဘိဓာန်နက္ခတ္တဗေဒမန်၊ မာံသိုက်၊ သၞာံ ၂၅၄၈၊ မုက်လိက် ၈၈။

[1] ဝၚ်နက္ခတ္တဗေဒ၊ နာဲလျးမန်၊ သၞာံ ၂၅၄၀၊ မုက်လိက် ၁၂။

[2] လိက်ဝၚ်မန်တၟိ၊ မာံပါလိက်၊ သၞာံ ၂၅၅၅၊ မုက်လိက် ၄၅။

[3] History of Astronomy, J. Smith, 2010, p. 88.

[4] အာကာသပညာ၊ ဒံက်တာအံင်မန်၊ သၞာံ ၂၅၆၀၊ မုက်လိက် ၃၀။

[5] The Internal Constitution of the Stars, A. Eddington, 1926.

[6] သိပ္ပံအာကာသခေတ်တၟိ၊ နာဲဗညာ၊ သၞာံ ၂၅၆၅၊ မုက်လိက် ၁၁၀။

[7] Evolution of Stars, R. Taylor, 1994, p. 150.

[8] Stellar Classification Guide, Harvard Observatory, 2022.

[9] အဘိဓာန်နက္ခတ္တဗေဒမန်၊ မာံသိုက်၊ သၞာံ ၂၅၄၈၊ မုက်လိက် ၈၈။

[၁]

[၂]

[၃]

[၄]

[၅]

[၆]

[၇]

[၈]

[၉]