သၟိင်ဨကရာဇ်

သၟိင်ဨကရာဇ်; Monarch
	သကိုပ် ဨကရာဇ်; ၝောအ်ကိုဋ် (Crown) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် သၟိင်ဨကရာဇ်ရ
ဂကူ ရာထူး	က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of State)
ယၟုစၞး (Style)	တၠညး၊ ဨကရာဇ်၊ သၟိင်တၠ (Majesty / Highness)
သၞောတ် မရုဲစှ်	ဆက်အာဲကၟာဲ (Hereditary) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုဲစှ် (Elective)
ဒၞာဲဒတန်	နန် (Palace)
မပြာကတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ်	ဨကရာဇ် ဗြိတိန်၊ ဨကရာဇ် ဂျပေန်၊ သၟိင် ဍုင်သေံ၊ သၟိင် သော်ဒဳအာရေးဗီးယျာ

သၟိင်ဨကရာဇ် (အၚ်္ဂလိက်: Monarch) ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of state) ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်တၠ မအုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ပါယာ မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်သၟိင်ဨကရာဇ် (Monarchy) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ဝွံ ကလိဂွံ အဝဵု နကဵု သၞောတ်ဆက်အာဲကၟာဲ နူကဵု မိမဇုဇဗဴလ (Hereditary) တုဲ၊ မလေပ် အုပ်ဓုပ်အာ ဍုင် စဵုကဵု လအိတ်အာယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုကဵု စှ်ေနူ ထာန်နန် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင်လောကဓါတ်မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု အဝဵုအာဏာ လတူ ဍုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်မနွံကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ်သၟိင်သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) တုဲ၊ သၟိင်တၠဂှ် ဒှ်ဆ သင်္ကေတဍုင် မွဲတုဲ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဇေတ်တ်ဂှ် နွံပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။

နိရုတ္တိ (Etymology)

ဝေါဟာရ မန် "သၟိင်" ဝွံ ဒှ် မအရေဝ် မန် ဇေတ်တ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ်၊ ညးမဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠညး ရ။ ဝေါဟာရ "ဨကရာဇ်" ဝွံ ကၠုင်နူကဵု ဘာသာပါဠိ ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကတ "ဧကရာဇ" (Ekarāja) မဒှ် ပရေင်ပံင်သၟဟ် မအရေဝ် "ဨက" (မွဲ) ကေုာံ "ရာဇ" (သၟိင်) တုဲ၊ ဂွံအဓိပ္ပါယ် "သၟိင်တၠ မနွံကဵု အဝဵု ညးမွဲဓဝ်" ရ။

ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Monarch" ဝွံ ကၠုင်နူ လေတ္တေန် မလောန်ကၠုင် (Late Latin) monarcha တုဲ၊ မဆက်စပ် ကု ဂရိတ် (Greek) monarchēs (μονάρχης) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမအုပ်ဓုပ် မွဲဓဝ်" (μόνος "mónos" = မွဲဓဝ်၊ ἄρχων "árkhōn" = ညးမအုပ်ဓုပ်) ရ။

ဗီုပြင် သၞောတ်သၟိင်ဂမၠိုင် (Types of Monarchy)

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး၊ သၟိင်ဨကရာဇ် တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါသာ်ရ-

သၞောတ် သၟိင်အဝဵုပေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပဒေသရာဇ် (Absolute Monarchy): ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်မ္ဂး၊ သၟိင်ဨကရာဇ် ဂှ် နွံကဵု အဝဵုအာဏာ ပေင်ပေင် လတူ ဍုင် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပရေင်ရုင်ဗစာ ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် အဝ်မာန် (Oman)၊ ဍုင် သော်ဒဳအာရေးဗီးယျာ (Saudi Arabia))။
သၞောတ် သၟိင်သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional Monarchy): ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်မ္ဂး၊ သၟိင်ဨကရာဇ် ဂှ် နွံကဵု အဝဵုအာဏာ မဒးဒုင် ပိုင်ခြာလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး သၟိင်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် နဒဒှ် သင်္ကေတ (Ceremonial figurehead) မွဲဓဝ်တုဲ၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဇေတ်တ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပါလဳမာန် မရုဲစှ်လဝ် နကဵု မာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ်ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်ဗြိတိန် (UK)၊ ဍုင်ဂျပေန် (Japan)၊ ဍုင်သေံ (Thailand))။

ပွမဆက်အာဲကၟာဲ (Succession)

ပရေင် မဆက်အာဲကၟာဲ ရာထူး သၟိင်ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ်ရ-

ပွမဆက်အာဲကၟာဲ နူတၞောဝ်ဒတၟအ် (Hereditary succession): ဒှ် ဗီုပြင် မစကာဂၠိုင်အိုတ်တုဲ၊ ကာလ သၟိင်မွဲဇကု စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေနူ နန်မ္ဂး၊ ကောန်ဍောတ် (ဗွဲတၟေင် ကောန်တြုံ ဇၞော်အိုတ်) ဆက်ဒုင်ကေတ် အာဲကၟာဲ ရာထူးသၟိင် ရ။ ယဝ်ရ ကောန် ဟွံမဲမ္ဂး၊ ကောဒေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မကြပ်အိုတ် ပ္ဍဲ တၞောဝ်ဨကရာဇ် ဂှ် ဆက်ဒုင်အာဲကၟာဲ ရ။
ပွမရုဲစှ် သၟိင် (Elective monarchy): ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်မ္ဂး၊ သၟိင်ဨကရာဇ် ဂှ် ဒးဒုင် ရုဲစှ်ကေတ် နူကဵု ဂကောံသၟိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံကံင်သဳ မွဲမွဲရ။ (ဥပမာ - သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင် မလေရှာ (Malaysia) ကေုာံ သၟိင်သင်ပုပ် ပုပ်ဖရန်စစ် ပ္ဍဲ ဗာတဳကာန် (Vatican))။

ဝၚ် ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်လၟုဟ်

ပ္ဍဲခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ်၊ သၞောတ်သၟိင်ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ်ရ။ သၟိင်တအ်ဝွံ မလေပ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵုအာဏာ နူကဵု ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ (Divine right of kings) ရ။

ဆဂး စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ မပ္တံကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ လညာတ် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် လီုလာ်အာတုဲ သၞောတ်သၟိင်ဨကရာဇ် ပဒေသရာဇ် တအ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲထောအ် နဒဒှ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် သမ္မတ ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲကဵု လောကဓါတ်ပိုဲဏအ် ဍုင်မစကာ သၞောတ်သၟိင်ဨကရာဇ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ၄၀ ဍုင် ၜိုတ်ဓဝ်ရ။

ဆက်လ္ၚတ်