သၠ

သၠ (အၚ်္ဂလိက်: Leaf) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ရုက္ခဗေဒ (Botany) ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက မွဲ မတိတ် ကၠုင် နူကဵု တၞုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞောင် တၞံဆု၊ တၞံရာံ တအ် တုဲ နွံ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် စၞစ နကဵု ပရေင် ဖဝ်တဝ်သေန်ထေသိတ် (Photosynthesis - ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ်စၞနကဵုလျး) ရ။ သၠ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ဗီုပြင် ဓရိုတ် ကေုာံ ဇြာဲ တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ဂွံ ဒုင် ကေတ် လျး တ္ၚဲ ဂွံ ဂၠိုင် အိုတ် ရ။

သၠ ဝွံ ဒှ် "ရုင်စက် ကၠောန် စၞစ" သွက် တၞံ သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူ ကျာ၊ ကေုာံ ဍာ် နူကဵု ရိုဟ် တုဲ၊ ပံင်ကောံ ကု လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပတိတ် သဂြာ (Glucose) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၠ နကဵု လညာတ် လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ၊ တာလျိုင်၊ ဝင် အပြံင်အလှာဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၠ ဓမ္မတာ မွဲ မနွံကဵု ဗီုပြင် ဓရိုတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် တၞောဝ် ဇၞောဝ် (Veins) မပြာကတ်။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

"သၠ" (Leaf) ဝွံ နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ တၞံ မနွံကဵု လဒက်ပတန် တၞောဝ် သွံက် (Vascular system) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞုင် (Apical meristem) ရ။

သၠ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု အသာ် သၚေက် (Green) ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဓါတ် ကလဝ်ရဝ်ဖဳ (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇြိုတ် ကေတ် လျး တ္ၚဲ ရ။ ဆဂး တၞံ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် သၠ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ လဝ် အသာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် (ဥပမာ - ဇလ တၞံမင်ဂၠန်) သွက်ဂွံ ဒုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ သၠ ဝွံ နွံ သီု ပ္ဍဲ တၞံ မနွံကဵု ပကဴ (Angiosperms) ကေုာံ တၞံ မဟွံမဲ ကု ပကဴ (Gymnosperms) ရ။

၂။ လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ သၠ (Anatomy and Biological Structure of a Leaf)

သၠ မွဲ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကလာပ်ရုပ် (Cells) နာနာ သာ် မနွံကဵု တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ -

• အဳပဳဒါမိတ် (Epidermis): ဒှ် လွှာ ကလာပ်ရုပ် မနွံ လပါ် လတူ ကေုာံ သၟဝ် အိုတ် ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ လဝ် သၠ နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ဍာ် ဇြောတ် တိတ် အာ။ လတူ အဳပဳဒါမိတ် ဂှ် နွံကဵု လွှာ ကၠေင် မကော်စ "ကူတဳကေဝ်" (Cuticle) ရ။
• သတဝ်မာတာ ကေုာံ ကလာပ်ရုပ် မင်မဲ (Stomata and Guard Cells): လပါ် သၟဝ် သၠ ဂှ် နွံကဵု ကတိုင် သောဲသောဲ မကော်စ သတဝ်မာတာ သွက်ဂွံ သၠာဲ ကျာ (CO2 လုပ်၊ O2 တိတ်)။ ကလာပ်ရုပ် မင်မဲ (Guard cells) ၜါ မာန် ထိင် ညံင် ကတိုင် ဂှ် ဂွံ ပံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် ရ။
• မဳသဝ်ဖဳ (Mesophyll): ဒှ် လွှာ အပ္ဍဲ မနွံကဵု ဓါတ် ကလဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplasts) အဓိက သွက် ဖဝ်တဝ်သေန်ထေသိတ် ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် နကဵု သြိုင် (Palisade) လပါ် လတူ ကေုာံ သြိုင် သမၠာဲ (Spongy) လပါ် သၟဝ် သွက် ကျာ ဂွံ အာကၠုင် မာန် ရ။
• တၞောဝ် ဇၞောဝ် (Vascular Bundles/Veins): ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု "ဇာင်လာမ်" (Xylem - ပလံင် ဍာ်) ကေုာံ "ဖလဝ်အေမ်" (Phloem - ပလံင် စၞ/သဂြာ) ရ။

၃။ ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် (Functions: Photosynthesis and Transpiration)

တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက် သၠ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ၜါ သာ် ဏအ် ရ -

1. ဖဝ်တဝ်သေန်ထေသိတ် (Photosynthesis): သၠ တအ် စကာ ဍာ် (H2O)၊ ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) ကေုာံ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဂြာ (C6H12O6) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (O2) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် စၞစ သွက် သတ် တအ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ရ။
2. ပရေင်ဍာ်ဇြောတ်တိတ် (Transpiration): ဍာ် မနွံ ပ္ဍဲ သၠ တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဓါတ်ကျာ (Water vapor) တုဲ တိတ် အာ နူကဵု သတဝ်မာတာ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍာ် နူ ရိုဟ် ဂွံ တိုန် စိုပ် သၠ ကေုာံ ထိင် လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တၞံ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဴ လောန် အာ ရ။

၄။ ဗီုပြင် သဏ္ဌာန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာဂမၠိုင် (Morphology and External Characteristics)

သၠ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ်၊ ဆဂး သၠ ဓမ္မတာ မွဲ မ္ဂး ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဇိုင် ပိ သာ် ရ -

• လာမဳနာ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန္ဓာ သၠ (Lamina/Blade): ဒှ် ဒၞာဲ မလှဲ ကေုာံ မဇြာဲ မနွံ တာလျိုင် ဒုင် လျး တ္ၚဲ။
• ပဳတဳအဝ် (Petiole): ဒှ် တဝ် သၠ မဆက် လဝ် လာမဳနာ ကု ဇၞောင် (Stem) ရ။
• သတိပ်ပူ (Stipules): ဒှ် သၠ ဍောတ်ဍောတ် မနွံ ပ္ဍဲ သဇိုင် တဝ် သၠ (ဆ တၞံ လ္ၚဵု သၟး နွံ)။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ဗီုပြင် သၠ အဓိကဂမၠိုင်

ဂကူ သၠ (Type of Leaf)	ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပတန်	ဥပမာ
သၠ ကလိတ်/သၠ မွဲ (Simple Leaf)	လာမဳနာ ဂှ် ဒှ် မွဲ ကရေက် ဓဝ် တုဲ ဟွံပါ်လဝ် နကဵု သၠ ဍောတ်ဍောတ်။	သၠ ကြုက်၊ သၠ ဗြာတ်၊ သၠ ဆု ဓမ္မတာ။
သၠ ကောံ (Compound Leaf)	လာမဳနာ ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု သၠ ဍောတ်ဍောတ် မဂၠိုင် မကော်စ "လဳဖလက်" (Leaflets)။	သၠ တမာ၊ သၠ မန်၊ သၠ ပ္ကဴ သာသနာ။
သၠ တၞောဝ် တုပ် (Parallel-veined)	တၞောဝ် ဇၞောဝ် သၠ တအ် ကွာ် တုပ် အာ ရေင်သကအ် နူ သဇိုင် စဵုကဵု တၞုင်။	သၠ သြောအ်၊ သၠ ဝါတ်၊ သၠ မြေက်။
သၠ တၞောဝ် ဇာ (Reticulate-veined)	တၞောဝ် ဇၞောဝ် သၠ တအ် ပါ်တိတ် အာ နဒဒှ် ဇာ မပြးဇး အလုံ သၠ။	သၠ မ္ၚောတ်၊ သၠ ကြုက်။

၅။ ဝင် အပြံင်အလှာဲ သဘာဝ (Evolutionary History)

အတိုင် လညာတ် ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ သၠ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဗဝ်နဳယျာန် (Devonian period) မလောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၄၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် တေအ် ရ။

တၞံ ပထမ အိုတ် (ဥပမာ Cooksonia) တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု သၠ ပုဟ်၊ ညးတအ် ကၠောန် ဖဝ်တဝ်သေန်ထေသိတ် နကဵု ဇၞောင် ဍေဟ်တအ် သၟး ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် သၠ ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု လၟေင် ၜါ သာ် -

• မာ်ခရဝ်ဖဳ (Microphylls): သၠ ဍောတ်ဍောတ် မနွံကဵု တၞောဝ် မွဲ ဓဝ် (ဥပမာ ပ္ဍဲ တၞံ လိုင်ကဝ်ပဝ်ဒ် - Lycopods)။
• မေဂါဖဳ (Megaphylls): သၠ ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု တၞောဝ် ဇာ (ဥပမာ ပ္ဍဲ တၞံ ပကဴ ကေုာံ ဖာန် - Ferns) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဇၞောင် မပြးဇး တုဲ ဒက်ပတန် အာ နဒဒှ် လာမဳနာ မွဲ။

၆။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင်သဘာဝ (Adaptations to Environments)

သၠ တအ် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ -

• တၞံ ဒေသ ကတဴ (Xerophytes): ပ္ဍဲ ဒေသ ကန္တာရ၊ ဍာ် အောန် တုဲ သၠ တအ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဇလ (Spines) သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ဍာ်ဇြောတ်တိတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ တိရစ္ဆာန် စ (ဥပမာ - တၞံ မင်ဂၠန် / Cactus)။
• တၞံ ဍာ် (Hydrophytes): ပ္ဍဲ ဍာ်၊ သၠ တအ် နွံကဵု သတဝ်မာတာ ပ္ဍဲ လပါ် လတူ သၟး သွက်ဂွံ ဒုင် ကျာ၊ ကေုာံ နွံကဵု လွှာ သြိုင် သမၠာဲ ဂၠိုင် ညံင် ဂွံ တိတ် ဍာ် မာန် (ဥပမာ - တၞံ ပ္ကဴဒကှ် / Water lily)။
• တၞံ စ စၟ (Carnivorous Plants): ပ္ဍဲ တိ မဟွံမဲ ကု ဓါတ် နာင်ထရဝ်ဂျေန်၊ သၠ တအ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် သွက်ဂွံ ရပ် စၟစၟောန် တုဲ ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် (ဥပမာ - တၞံ ဍာ်နုင် / Pitcher plant ကေုာံ Venus flytrap) ရ။

၇။ ဂေဟဗေဒ ကေုာံ အဆက်အစပ် သဘာဝ (Ecology and Environmental Interactions)

သၠ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) ရ။

• သဇိုင် စၞစ: သၠ ဝွံ ဒှ် စၞ အဓိက သွက် တိရစ္ဆာန် မစ သၞေဝ် (Herbivores) မပ္တံကဵု စၟစၟောန်၊ ၜိုင်၊ စိင် ကေုာံ ဂၠဴ တအ် ရ။
• စက်ဝိုင် ကာဗောန် (Carbon Cycle): သၠ တအ် ဇြိုတ် ကေတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် နူ ကျာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် အံက်သဳဂျေန် မဒှ် အရာ မထိင် လဝ် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ရ။
• ပရေင်ရိုဟ်အာဲ (Decomposition): ကာလ သၠ ပြဟ် စှ်ေ ပ္ဍဲ တိ၊ ဘက်တဳရဳယျာ ကေုာံ ပတိုဟ် တအ် ပလီုပလာ် ထောအ် ဍေဟ်တအ် တုဲ ကလေင် ဒှ် အာ ဓါတ် ဝဲ (Nutrients) သွက် တိ ရ။

၈။ ပရေင်ဇရာ၊ အသာ်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ သၠပြဟ် (Senescence, Color Change, and Abscission)

ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ပန် (Temperate regions)၊ ကာလ စိုပ် ဥတု သောင်း (Autumn/Fall) မ္ဂး၊ လျး တ္ၚဲ အောန် စှ်ေ တုဲ သၠ တအ် စ ကတဵုဒှ် ပရေင် ဇရာ (Senescence) ရ။

• အသာ် ပြံင်လှာဲ: တၞံ တအ် ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ကၠောန် ကလဝ်ရဝ်ဖဳ (အသာ် သၚေက်) တုဲ ကလဝ်ရဝ်ဖဳ တြေံ လီုလာ် အာ ရ။ အခိင်ဂှ်၊ ဓါတ် အသာ် တၞဟ် မနွံ ပ္ဍဲ သၠ ဗီုကဵု ကာရဝ်တဳနွိုက် (Carotenoids - အသာ် ဍာ်မိတ်၊ အသာ် လဳမဴ) ကေုာံ အာန်ထဝ်သိုင်ယာနိန် (Anthocyanins - အသာ် ဗကေတ်၊ ပ္ကဴခဍောင်) တအ် မံက် ကၠုင် ရ။
• သၠ ပြဟ် (Abscission): ကြဴနူ ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် နူ သၠ တုဲ၊ တၞံ ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လွှာ မကုတ် ခြာ (Abscission zone) ပ္ဍဲ တဝ် သၠ တုဲ သၠ ဂှ် ပြဟ် စှ်ေ အာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဇြောတ် အခိင် ဥတု ဂံက် ရ။

၉။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် (Human Uses and Cultural Significance)

ကောန်မၞိဟ် တအ် သုင်စောဲ သၠ နကဵု နဲကဲ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ -

• စၞစ (Food): သၠ တအ် ဝွံ ဒှ် စၞစ မနွံကဵု ဗဳတာမေန် ကေုာံ ဖိုင်ဗာ (Fiber) ဂၠိုင် ရ (ဥပမာ - ကဝ်ပဳထုပ်၊ သၠ ကန်စွန်း၊ သၠ ဍာ်လက်ဖက်၊ မြေက်ခမိဟ်)။
• ဂဥုဲ (Medicine): သၠ နူ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ဓါတ် ဂဥုဲ (ဥပမာ - သၠ မင်ဂံက်၊ သၠ တမာ၊ သၠ အလဵုဝဳရာ သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်)။
• ပရေင်လွပ် နာနာ (Utility): ပ္ဍဲ ဒေသ ဂမ္တဴ၊ သၠ တအ် (ဥပမာ - သၠ တာ၊ သၠ ဗြာတ်၊ သၠ ဇြပ်) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဒက် သ္ၚိ၊ ကၠောန် ခမံက်၊ ကေုာံ ပတုပ် စၞစ ရ။
• ယေန်သၞာင် (Culture): သၠ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု သၠ အဝ်လိပ် (Olive branch) ကေုာံ သၠ မေပယ် (Maple leaf) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သင်္ကေတ ဍုင် ရ။

၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် ပ္ဍဲ ရုက္ခဗေဒ (Conclusion and Future Perspectives in Botany)

သၠ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အင်္ဂလက္ခဏာ ဍောတ်တ် မွဲ ပ္ဍဲ တၞံ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် လမျီု သွက် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ်စၞနကဵုလျး (Photosynthesis) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၠ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မကဵု စၞ ကေုာံ ကျာ အံက်သဳဂျေန် ကု သတ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန လတူ သၠ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် ဒၟံင် ဗီုလဵု သၠ တအ် မာန် ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် ဂၠိုင် တိုန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ ဖန်ဗဒှ် "ဖဝ်တဝ်သေန်ထေသိတ် ဉာဏ်စက်" (Artificial photosynthesis) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် စွမ်းအင် သန့်ရှင်း ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ရုက္ခဗေဒ (Botany)
• ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ်စၞနကဵုလျး (Photosynthesis)
• တၞံ (Plant)
• ဂေဟဗေဒ (Ecology)