ဟတ်
ဟတ် (အၚ်္ဂလိက်: Cubit) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် တမၠာ မွဲ မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၠိင် တဲ ကောန်မၞိဟ် စတမ် နူကဵု က္ၜံင်တဲ (Elbow) စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် လပုဟ်တဲ လဒေါဝ် (Tip of the middle finger) ရ။ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ စကာ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ်တမၠာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt)၊ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia)၊ အိန္ဒိယ (India) ကေုာံ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ် ရ။[၁]
ၜိုန်ရ ဇမၠိင် "ဟတ်" ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင် ကေုာံ ခေတ် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် အကြာ ၄၅ သေန်တဳမဳတာ စဵုကဵု ၅၅ သေန်တဳမဳတာ (၁၈-၂၂ ၝောအ်တဲ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Cubit" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) "cubitum" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "က္ၜံင်တဲ" (Elbow) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန် ဂှ် စကာ ဝေါဟာရ "ဟတ်" မဒှ် အရေဝ် မစကာ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။
နကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မ္ဂး၊ ဇမၠိင် ဟတ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ဇမၞော် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် (Anthropometric measure) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် မွဲ ကဵု မွဲ ဇမၠိင် တဲ ဟွံတုပ် ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် "ဟတ် သၞောတ်ဝ်" (Standard cubit) မွဲ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ရ။
၂။ ဟတ် အဳဂျေပ် တမၠာ (The Royal Egyptian Cubit)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် မပြာကတ် အိုတ် ကေုာံ တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် "ဟတ် ဨကရာဇ် အဳဂျေပ်" (Royal Cubit - meh niswt) ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ စကာ လဝ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ပဳရမေတ် (Pyramids) မပ္တံကဵု ပဳရမေတ် ဂဳဇာ (Great Pyramid of Giza) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၂၇၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ရ။[၂]
- ဇမၠိင်: ၅၂.၃ စဵုကဵု ၅၂.၉ သေန်တဳမဳတာ (၂၀.၆ စဵုကဵု ၂၀.၈ ၝောအ်တဲ)။
- ပရေင်ပါ်ကရေက်: ဟတ် ဨကရာဇ် ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ၇ လွာတဲ (Palms) တုဲ မွဲ လွာတဲ ဂှ် နွံ ၄ လပုဟ်တဲ (Digits) ရ (သီုဖအိုတ် ၂၈ လပုဟ်တဲ)။
- သက်သဳ: တၠပညာ သုတေသန တအ် ဂၠာဲ ဆဵု လဝ် ဒုတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု ဆု ကေုာံ တၟအ် မာဗဴ (Marble) နူကဵု ဂိုဟ် သၟိင် ဖာရဝ် တအ် ရ။
၃။ ဟတ် မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား ကေုာံ ဗာဗဳလုံ (Mesopotamian and Babylonian Cubits)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (တ္ၚဲဏအ် ဍုင်အီရက်) ဂှ်လေဝ် စကာ လဝ် သၞောတ် ဟတ် နူကဵု ၃၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ရ။ သၟိင် ဍုင် ဆူမေရဳယာ (Sumerian) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဟတ် ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဇိဂ်ဂူရတ် (Ziggurats) ရ။
- ဟတ် ညစ်ပူရ် (Nippur cubit): ဒှ် ဒုတ် ၜတ်ကၞာတ် ည라ဲ မဂၠာဲ ဆဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ညစ်ပူရ် မနွံ ဇမၠိင် ၅၁.၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၀.၄ ၝောအ်တဲ)။
- ပါဲနူ ဂှ် ဍေဟ်တအ် နွံ "ဟတ် ဓမ္မတာ" ၜိုတ် ၄၉.၅ သေန်တဳမဳတာ သွက် လွပ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
၄။ ဟတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ (Cubit in India and Southeast Asia)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ တမၠာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် လွဳမန် ဟရပ္ပာ (Indus Valley Civilization) ၜိုတ် ၂၅၀၀ ဘဳစဳ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဆဵု သက်သဳ ပရေင်စကာ "ဟတ်" မနွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၅၂.၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၀.၈ ၝောအ်တဲ) ရ။
ပ္ဍဲကဵု လိက် သာသနာ ဟိန္ဒူ မပ္တံကဵု Vastu Shastra (ပြကိုဟ် သြိုင်ခၞံ) မ္ဂး၊ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ကော်စ "ဟသတ" (Hasta) ဟွံသေင်မ္ဂး "ကရ်" (Kar) ရ။ ဇမၠိင် ဟသတ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ၜိုတ် ၄၅ စဵုကဵု ၄၈ သေန်တဳမဳတာ (၁၈-၁၉ ၝောအ်တဲ) ရ။ လညာတ် ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး စိုပ် ကၠုင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ) မွဲစွံ ကု ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
၅။ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် ပ္ဍဲ ဂကူမန် ကေုာံ ဒေသ (Mon and Regional Cubit System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ်၊ "ဟတ်" (Taung ပ္ဍဲ ဗၟာ) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အဓိက အိုတ် သွက် ဇမၠိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial) ဟွံသေင်မ္ဂး မက်ထရစ် (Metric) ဏီ ရ။[၃]
| ဝေါဟာရ | ပရေင်ဆက်စပ် (Relationship) | ဇမၠိင် အတိုင် သၞောတ် ခေတ်တၟိ (ခန့်မှန်း) |
|---|---|---|
| လပုဟ် (Finger breadth) | - | ၜိုတ် ၁.၉ သေန်တဳမဳတာ |
| မုဌ် (Fist) | ၄ လပုဟ် = ၁ မုဌ် | ၜိုတ် ၇.၆ သေန်တဳမဳတာ |
| မိဟ် (Span) | ၂ မုဌ် = ၁ မိဟ် (ဇမၠိင် နူ တၞုင် ၝောအ်တဲ စိုပ် တၞုင် လပုဟ်ဍောတ်) | ၜိုတ် ၂၂.၈ သေန်တဳမဳတာ (၉ ၝောအ်တဲ) |
| ဟတ် (Cubit) | ၂ မိဟ် = ၁ ဟတ် (၄ မုဌ်) | ၜိုတ် ၄၅.၇ သေန်တဳမဳတာ (၁၈ ၝောအ်တဲ) |
| လံမ် (Fathom) | ၄ ဟတ် = ၁ လံမ် (ဇမၠိင် တဲ ၜါ လပါ် တြး) | ၜိုတ် ၁.၈၂ မဳတာ (၆ ပေ) |
သၞောတ် ဟတ် ဏအ်ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင် သ္ၚိ၊ ကျာ်စေတဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ၜတ် က္ဍိုင် (Textiles/Fabric) ရ။
၆။ ဟတ် ပ္ဍဲ လိက် သာသနာ ကေုာံ ဝင် (Cubit in Religious Texts and History)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် ဝွံ ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ လိက် သာသနာ ကေုာံ ဝင် ဍုင် နာနာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
- သမ္မာကျမ်းစာ (Bible): ပ္ဍဲ လိက် သမ္မာကျမ်းစာ ခရေတ်ယာန် (Genesis 6:15) ဂှ်၊ ကျာ် ကဵု အမိင် ကု နဝ်ဝါ (Noah) သွက်ဂွံ သြိုင် က္ၜင် ဇၞော် (Noah's Ark) မနွံ ဇမၠိင် ၃၀၀ ဟတ် (Cubits)၊ အနာံ ၅၀ ဟတ်၊ ကေုာံ သမၠုင် ၃၀ ဟတ် ရ။
- လိက် ပိဋကတ် (Tripitaka): ပ္ဍဲ လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ လေဝ်၊ ဇမၞော် ဇမၠိင် ဘာလကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ "ရတန" (Ratana) မတုပ် ကဵု ဟတ် (Cubit) ရ။
- လိက်တၟအ် ဍုင်မန် (Mon Inscriptions): ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ (Dhammazedi) တအ်၊ စကာ ဝေါဟာရ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဇမၞော် သိမ် (Sima) ကေုာံ ကျာ်စေတဳ တအ် ရ။
၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇမၠိင် အတိုင် ဒေသ ကေုာံ အခိင်ကာလ (Regional and Temporal Variations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟတ် ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု ဇမၠိင် မတုပ် သၟဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အတိုင် ဒေသ ကေုာံ ဍုင် မစၟတ်သမ္တီ ရ - [၄]
- ဟတ် ဟဳဘရူး (Hebrew Cubit): ၜိုတ် ၄၄.၄ သေန်တဳမဳတာ (၁၇.၅ ၝောအ်တဲ)။
- ဟတ် ဂရိတ် တြေံ (Greek Cubit): ၜိုတ် ၄၆ သေန်တဳမဳတာ (၁၈.၁ ၝောအ်တဲ)။
- ဟတ် ရောမ (Roman Cubit): ၜိုတ် ၄၄.၄ သေန်တဳမဳတာ (၁၇.၅ ၝောအ်တဲ) - ညးတအ် ပါ် ဍေဟ် နကဵု ၆ လွာတဲ သၟး။
- ဟတ် အင်္ဂလာန် (English Cubit): ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ခေတ် လဒေါဝ်၊ စၟတ်သမ္တီ ဟတ် နဒဒှ် ၁၈ ၝောအ်တဲ (၄၅.၇ သေန်တဳမဳတာ)၊ မဒှ် ကဝက် ကိုက် (Yard) ရ။
၈။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုပ် သၞောတ် မက်ထရစ် ကေုာံ အင်္ဂလိက် (Transition to Metric and Imperial Systems)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကဵု ၁၉၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ (Global trade) ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ ဍုင် နာနာ တအ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မတုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ ဂှ် ဍုင် ပြင်သေတ် (France) ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system - မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်ဂရာမ်) တုဲ ဍေဟ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system - ပေ ကေုာံ ၝောအ်တဲ) လေဝ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ဟိုတ်နူ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ လွပ် ဟတ် (Cubit) နဒဒှ် သၞောတ် တရာဝင် ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဥပဒေ ဂှ် အိုတ် ကၠေအ် အာ ရ။
၉။ လွပ် ဟတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် (Usage of Cubit in Modern Times)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ သၞောတ် ဟတ် ဏအ် ဟွံသေင် သၞောတ် တရာဝင် (Official standard) ယျ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ လ္ၚဵု တအ်၊ မၞိဟ်တအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ဟတ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် လၟိုန် တ္ၚဲ (Everyday life) ရ -
- ပရေင်သွံရာန် သ္ၚာ (Textiles): ညးဗြဴ မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် အခိင် ရာန် သ္ၚာ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုင် မ္ဂး ဆက် စကာ ဒၟံင် "ဟတ်" ဏီ ရ။ (ဥပမာ - က္ဍိုင် ၂ ဟတ်)။
- ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture): ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဇမ္ၚောဲ အကြာ တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် သြိုင် တဲ ဍောတ်ဍောတ် မ္ဂး၊ သၟာဝါ တအ် စကာ တဲ (ဟတ်) သွက်ဂွံ ၜတ် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။
- ဘာသာ ကေုာံ ပြဝေဏဳ (Religion and Tradition): ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင် ကျာ်စေတဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇရပ် တအ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် အစာဗိသုကာ တအ် ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် ရတန (ဟတ်) သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ တင်ရန်တၟအ် သာသနာ ရ။
၁၀။ လကျာ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Conclusion and Summary)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မလောဲသွာ အိုတ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ နွံကဵု "ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ်" (ခန္ဓာကိုယ်) လၟိုန် ကာလ ရ။
ၜိုန်ရ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် ကေုာံ ကိရိယာ လေဇာ (Laser) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ကီုလေဝ်၊ "ဟတ်" ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ကေုာံ ဂၠးတိ လၟိုန် ကာလ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Petrie, W. M. F. (1877). Inductive Metrology: Or, The Recovery of Ancient Measures from the Monuments. Saunders, 10-15။
- ↑ Arnold, D. (1991). Building in Egypt: Pharaonic Stone Masonry. Oxford University Press, 250-252။
- ↑ Ferrand, G. (1913). Relations de voyages et textes géographiques arabes, persans et turks relatifs à l'Extrême-Orient. E. Leroux, 105-110။
- ↑ Dilke, O. A. W. (1987). Mathematics and Measurement. British Museum Publications, 23-28။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- မဳတာ (Meter)
- ၝောအ်တဲ (Inch)
- ပဳရမေတ် (Pyramid)
- ပြဝေဏဳ သြိုင်ခၞံ မန် (Mon architecture)