ဟိုတ်ဖိုလ် မယောင်ယာ

ဟိုတ်ဖိုလ် မယောင်ယာ ဟွံသေင်မ္ဂး ယောင်ယာ ယုတ္တိဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Logical Fallacy) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာယုတ္တိဗေဒ (Logic) ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဗ္စာပါ်ပါဲ (Critical thinking) မ္ဂး၊ ဒှ်ပရေင်ယောင်ယာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဗၠေတ်ယောန် ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ် ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် တင်ဟီုတွဟ် (Argument) မွဲရ။

တင်ဟီုတွဟ် မၞုံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ်မယောင်ယာတအ်ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကလင်စ ခိုဟ်တုဲ ရံင်အာ ညံင်ရဴ ဍာံစၟတ်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ပါ်ပါဲ နကဵု သၞောတ်ဝ် ယုတ္တိဗေဒမ္ဂး တင်သ္ဂုတ်ထာဝ်ဍေံဂှ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Invalid ဟွံသေင်မ္ဂး Unsound) ရ။ ပွမလ္ၚတ်တီလဝ် ဟိုတ်ဖိုလ်မယောင်ယာဂမၠိုင်ဝွံ ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင်လှေံလှန် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တင်ဟီုတွဟ် မခိုင်ကၠိုက်မာန်ရ။

ဂကူ ယောင်ယာ အဓိကဂမၠိုင် (Categories of Fallacies)

ယောင်ယာ ယုတ္တိဗေဒတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူအဓိက (၂) သာ်ရ-

1. ယောင်ယာ ဗီုပြင် (Formal Fallacy): ဒှ်ပရေင်ဗၠေတ်ယောန် ပ္ဍဲကဵု "လဒက်ပ္တန်" (Structure) တင်ဟီုတွဟ်။ (ဥပမာ- တင်သဇိုင် ဍာံဒၟံင်ကီုလေဝ် လဒက်ပ္တန်ဝါကျ ယောင်ယာအာတုဲ တင်သ္ဂုတ်ထာဝ် ဗၠေတ်အာ)။
2. ယောင်ယာ အဓိပ္ပါယ် (Informal Fallacy): ဒှ်ပရေင်ဗၠေတ်ယောန် ပ္ဍဲကဵု "အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ" (Content) တင်ဟီုတွဟ်။ (ဥပမာ- စကာ အရေဝ်လှေံလှန်၊ ပလီုပလာ်လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထေဲထုတ်ကဵု ပူဂိုလ်)။ ယောင်ယာဂကူဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဟီုတွဟ် လၟေင်တ္ၚဲရ။

ဟိုတ်ဖိုလ် မယောင်ယာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Common Logical Fallacies)

ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ် မယောင်ယာ (Informal Fallacies) မလေပ် ဆဵုစဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေင်တက်ကျာဂမၠိုင်ရ-

၁။ ပွမဗတိုက် ပူဂိုလ် (Ad Hominem)

စၞးမပါ်ပါဲ ဒစးဒုင် လတူ "လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်ဖိုလ်" ညးတၞဟ်ဂှ်၊ အာထေဲထုတ် ကေုာံ ဗတိုက် ဍဵုပၠိုတ် "ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံစရာဲ" ညးမဟီုတွဟ်ဂှ်ရ။

• ဥပမာ: "ညးဏအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် သုင်စောဲလဝ် ဂဥုဲၜူမာဲတုဲ၊ လညာတ်ညး မဟီုပရူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ပတှ်ေစ ဟွံဂွံရ။" (ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကဵု ဂဥုဲၜူမာဲ ဟွံဆေင်စပ်ရေင်သကအ်။)

၂။ ပွမပလီုပလာ် လညာတ် / ရုပ်မၞိဟ်ဆံက် (Straw Man Fallacy)

စၞးမဒစးဒုင် လညာတ်တမ်မူလ ညးတၞဟ်ဂှ်၊ ကေတ်လညာတ်ဂှ်တုဲ ဖန်ပလီုပလာ်ထောံ (Exaggerate/Misrepresent) ညံင်ဂွံ ဍိုန်လျအာ ဟွံသေင်မ္ဂး ညံင်ဂွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ်လောန်အာတုဲ၊ ကလေင်ဗတိုက် လတူလညာတ် မပလီုလဝ်ဂှ်ရ။

• ဥပမာ: (မၞိဟ် က) ဟီု "ပိုဲဒးစွံအာရီု လတူပရေင်ပညာ ကောန်ၚာ်ဂၠိုင်င်ညိ။" -> (မၞိဟ် ခ) ကလေင်ဟီု "ညးဏအ် မိက်ဂွံ ကၟာတ်ထောံ ရုင်ပၞာန် သီုဖအိုတ်တုဲ ကဵုသြန် ကုဘာဗတောန်လိက် သီုဖအိုတ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ်အန္တရာယ် ဍုင်ရ!"

၃။ ပွမဒုင်သဇိုင် လတူ သြဇာပူဂိုလ် (Appeal to Authority)

ဟီုတွဟ် ဒဒှ်ရ အရာမွဲ ဍာံစၟတ်ရ ဟိုတ်နူကဵု ပူဂိုလ်မၞုံကဵု အဝဵုသြဇာ (ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ဒယှ်တှ်) မွဲ ဟီုလဝ်။ ဆဂး ပူဂိုလ်ဂှ် ဟွံသေင် တၠပညာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍဂှ်။

• ဥပမာ: "ဂဥုဲဏအ် ခိုဟ်အိုတ်ရ၊ ဟိုတ်နူ သၟာဇာတ်ဒယှ် မွဲတၠ ဟီုလဝ် ပ္ဍဲတီဗဳ။"

၄။ ပွမဖန်ဗဒှ် ရုဲစှ် ၜါသာ်ဓဝ် (False Dilemma / Black-and-White)

ဖန်ဗဒှ် ညံင်ရဴ နွံဆ သွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ရုဲစှ် (၂) သာ်ဓဝ်ဟေင် (ခိုဟ် ကဵု ပရေအ်၊ ဍာံ ကဵု ဗၠေတ်)၊ ကွေဟ်ဟ်မ္ဂး သွဟ်တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး လဒေါဝ်ဂှ် နွံမာန်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

• ဥပမာ: "မၞး ဟွံထံက်ပင် ပရေင်ချီဒရိုင်ပိုဲမ္ဂး၊ မၞးဂှ် ဒှ်သၞ ဂကူပိုဲရ။" (ဟွံထံက်ပင် ဟွံသေင်မ္ဂး မံင်လဒေါဝ်လေဝ် ဂွံမာန်ဒၟံင်။)

၅။ ပွမစၟတ်သမ္တီ ဟိုတ်ဖိုလ် ဗၠေတ် (Post Hoc Ergo Propter Hoc / False Cause)

ဟိုတ်နူ အရာ (ခ) ကတဵုဒှ် ကြဴနူ အရာ (က) တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီထောံ ဒဒှ်ရ အရာ (က) ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မကဵုဖိုလ် ကု အရာ (ခ) ရ။ (Correlation does not imply causation)။

• ဥပမာ: "အဲကျာ်မံင်ပၟတ်တုဲ ဗြဲဂူကၠုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲကျာ်ပၟတ်တုဲ ဗြဲဂူရ။"

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• တင်ဟီုတွဟ် (Argument)
• ယုတ္တိဗေဒ (Logic)
• ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ (Critical thinking)
• ပရေင်လှေံလှန် မဳဒဳယာ (Media manipulation)

နိဿဲ

• Walton, Douglas (1989). Informal Logic: A Pragmatic Approach. Cambridge University Press.
• Copi, Irving M.; Cohen, Carl; McMahon, Kenneth (2014). Introduction to Logic (14th ed.). Pearson.
• Kahneman, Daniel (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.