ဟီု
ဟီု (အၚ်္ဂလိက်: To speak / Say; ဗၟာ: ပြောသည်) ဂှ် ဒှ်ကြိယာမံက်ထ္ၜးကဵု ပွမပတိတ်ရမျာင် နကဵုမအက္ခရ် ကေုာံ ဝေါဟာရဂမၠိုင် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် အာရီုစိုတ် ညးမွဲကဵုညးမွဲရ။ ပ္ဍဲဘာသာမန်မ္ဂး ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ နွံကဵုအစောံစရာဲလှဲလးတုဲ ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု သိက္ခာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဗေဒ (Etymological Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုနိဿဲ နူအဘိဓာန်မန်-ဗၟာ (နာဲသက်လောန်) ဂှ် ပိုဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂွံမ္ဂး:
- ဟီု: (v) ပွမပတိတ်ဂလာန် (To speak) [cite: 76]။ နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် အဓိပ္ပာယ်ဂမၠိုင် ညံင်ရဴ "ဟီုဂး"၊ "ဟီုပၠ" (To explain) ကေုာံ "ဟီုတွဟ်" (To preach/discourse) ရ။
- လဟီု: (n) နကဵုနဲကဲပြံင်လှာဲ ကြိယာ နူ "ဟီု" ဂှ် ဒှ်အာ "လဟီု" (Speech/Words) မဒှ်နာမ်ရ [cite: 322]။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၅ ကဏ္ဍ (Multidisciplinary Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁။ ကဏ္ဍယေန်သၞာင် (Cultural)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် ပွမဟီုဂှ် ဒှ်အနုသုခုမပညာမွဲ။ အတိုင်မံက်ဒၟံင် ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်တြေံဂှ် "ဟီု" မွဲမွဲဝါကျ ဒးနွံကဵု "မေတ္တာ" ကေုာံ "ယေန်သၞာင်"။ မအရေဝ်မန် နွံကဵုရမျာင်သာ ကေုာံ ရမျာင်ဇြိုင်၊ ဟိုတ်ဏအ်ရ ညးမဟီုဂှ် ဒးရုဲစှ်ဝေါဟာရ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳကဵု ကဆံင်မၞိဟ် (Honorifics) ရအဴ။
၂။ ကဏ္ဍပရေင်မၞိဟ် (Social)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂလာန်မဟီုပတိတ်ဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်ဗိုန် (Social glue) သွက်ဂွံဒက်ပတန် ပရေင်မၞိဟ်။ နာဲသက်လောန် ထ္ၜးလဝ်သာဓက ပ္ဍဲကျမ်းဦးစကား ဒဒှ်ရ ဂလာန်ညးတၠပညာတအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂကူမန် ဂွံတီကေတ် ဂၠံင်တရဴမဒးရးရ [cite: 88, 89]။
၁။ ကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲရာဇာဝင်မန် "ဟီု" ဂှ် ဒှ်အဝဵုဗေဒ (Authority)။ ဥပမာ- ဂလာန်သၟိင်ဗြာဇ္ဇ မဟီုကဵု သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ်ဂှ် ဒှ်ဂလာန်ဗျူဟာ မဗိုင်ထိင်လဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် [cite: 579]။ ပွမဟီုဂလာန်ဗိုန်ဗတ်ဂှ် ဒှ်လက္သဏ်သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင်ရ။
၄။ ကဏ္ဍဘာသာ (Religious)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ "ဟီု" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု "ဝစီသုစရိုတ်" (Right Speech)။ နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဝေါဟာရ "ဟီုတွဟ်" (To Preach) မဒှ်ပွမပတိတ်ဂလာန်ဓရ် သွက်ဂွံဗိုင်ဖျေံကဵု ပရေင်စိုတ်ဓာတ်ညးတၞဟ် ညံင်ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်ရ [cite: 288, 450]။
၅။ ကဏ္ဍစိုတ်ဗေဒ (Psychological)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမဟီုဂှ် ဒှ်ပွမပတိတ်စိုတ်ဓာတ် (Emotional expression)။ အတိုင်နာဲသက်လောန် မချူလဝ် ပ္ဍဲဂလာန်ပဏာမ "ဟိုတ်ဒ္ဓာနူဆာန်၊ ဗြဟာန်ဗွိုက်စိုတ်" ဂှ် ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ ဂလာန်မဟီုဂှ် ကၠုင်နူဓာတ်စိုတ်မနွံပ္ဍဲဇကုရ [cite: 83]။ ဂလာန်ခိုဟ်မ္ဂး ကဵုဒြဟတ်စိုတ်၊ ဂလာန်ပရံမ္ဂး ပလီုကဵုစိုတ်ဓာတ်ရအဴ [cite: 282]။
ဝေါဟာရမဆက်စပ် (Related Terms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| မန် | ရမျာင်ကၠာဲ | အင်္ဂလိက် | အဓိပ္ပာယ် |
|---|---|---|---|
| ဟီုဂး | Heu-Gah | To state | ပွမဟီုပတိတ် ဗွဲမသိုက်က္ဍး [cite: 91] |
| ဟီုပၠ | Heu-Plah | To explain | ပွမဟီုပသောင်ကလး [cite: 76] |
| ဟီုတွဟ် | Heu-Twa | To preach | ပွမဟီုဓရ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလာန်ပညာ [cite: 288] |
| လဟီု | La-Heu | Speech | ဂလာန်မဟီုပတိတ်လဝ် (နာမ်) [cite: 322] |
ရံင်အဏအ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သက်လောန်၊ နာဲ။ အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ (A Mon-Burmese Dictionary)။ [cite: 1, 76, 322]