ဟေမောဂလဗိန်

ဟေမောဂလဗိန်
	ဗီုပြင် 3D လဒက်ပ္တန် ပရဝ်တေန် ဟေမောဂလဗိန် မၞုံကဵု ဒကုတ် (Subunits) ၄ မ ကေုာံ ဓါတ် ဟီမ် (Heme) သာ်ဗကေတ်
ယၟုဗဟဵု (Symbol)	Hb, Hgb

ဟေမောဂလဗိန် (အၚ်္ဂလိက်: Hemoglobin; သင်္ကေတ: Hb ဟွံသေင်မ္ဂး Hgb) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Metalloprotein) မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲ (Iron) မနွံ အပ္ဍဲ သဲလ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဇုတ်စး သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ ဂကူ က သောဲသောဲ လ္ၚဵု) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

တာလျိုင် အဓိက ဟေမောဂလဗိန် ဝွံ ဍေံ ရပ် ကေတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် ဏာ ဇရေင် ဒကုတ်ကာယ တၞဟ် တအ် သွက် ဇဳဝကမ္မ သဲလ် တအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဆီ ပိုဲ မၞိဟ် တအ် ဂွံ နွံ ကု အရံင် ဗကေတ် ရ။

၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ (Etymology)

ဝေါဟာရ မဟီုမ္ဂး "Hemoglobin" ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မအရေဝ် ၜါ သာ်-

Heme (ဟီမ်): ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် αἷμα (haîma) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ဆီ"။
Globin (ဂလဝ်ဗိန်): မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ဓါတ် ပရဝ်တေန် မၞုံ ဗီုပြင် သတ်ခၟာဲ" ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

၂။ လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ (Structure and Composition)

ဟေမောဂလဗိန် မွဲ မ (Molecule) ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဇၞော် ၄ ဒကုတ် (Subunits) ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် ဇၞော် မ္ဂး ဒကုတ် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် ဒကုတ် အာလ်ဖာ (Alpha chain) ၂ မ ကေုာံ ဒကုတ် ဗဳတာ (Beta chain) ၂ မ ရ။

ဇၟာပ်ပ် ဒကုတ် (Subunit) ဂှ် နွံ ကု ဓါတ် "ဟီမ်" (Heme group) မွဲမွဲ ရ။
ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဓါတ် ဟီမ် ဇၟာပ်ပ် မ ဂှ် နွံ ကု အဏု ဓါတ်ပသဲ (Iron atom - Fe²⁺) မွဲ မ ရ။
ဓါတ်ပသဲ မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ဓန် ကေတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂွံ မွဲ မ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟေမောဂလဗိန် မွဲ မ ဂှ် ဍေံ ရပ် ပလံင် ဏာ အံက်သဳဂျေန် ဂွံ သီုဖအိုတ် ၄ မ ရ။

၃။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Functions and Mechanisms)

ဟေမောဂလဗိန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ်-

ပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen Transport): ကာလ ဆီ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ အဆုတ် မဒှ် ဒၞာဲ အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ဂှ်၊ ဟေမောဂလဗိန် တအ် သၠာဲ ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဆီ ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် တၟး ရ (Oxyhemoglobin)။ ကြဴနူ ဂှ် ဍေံ ဇွောဝ် အာ အလုံ ခန္ဓကာယ တုဲ ကာလ စိုပ် ဒၞာဲ သဲလ် မနွံ ပၟိက် အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး ဍေံ ဗလး ကဵု ဓါတ် ဂှ် ရ။
ပလံင်ဗစိုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon Dioxide Transport): ကြဴနူ ဗလး အံက်သဳဂျေန် အိုတ် အာ တုဲ၊ ဍေံ ကလေင် ရပ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO₂) နူကဵု သဲလ် တအ် (ၜိုတ် ၂၀-၂၅%) တုဲ ကလေင် ပလံင် ဏာ ဇရေင် အဆုတ် သွက်ဂွံ ဗလး ပ္တိတ် ထောအ် ရ (Carbaminohemoglobin)။ အခိင် ဏအ် ဆီ လေပ် က္တဵုဒှ် အာ အရံင် ဗကေတ် လမ္စံက် ညိ ရ။
ထိင်ဒဝ် ဓါတ် အေတ်သေတ် (pH Buffering): ဟေမောဂလဗိန် သီု ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ကဵု ကဆံင် အေတ်သေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် ၜိုတ် pH 7.4 လၟိုန် ရ။

၄။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Diseases and Medical Conditions)

ယဝ်ရ ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန် ပ္ဍဲ ဆီ ဟွံဓမ္မတာ (အောန် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် လီုလာ် ဒၟံင်) မ္ဂး ဍေံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ အဓိက ဂမၠိုင် ရ-

ယဲ ဆီ အောန် (Anemia): ဍေံ ဒှ် အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန် အောန် လောန် အာ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ ဟွံရုံဂပ်) ရ။ လက္ခဏာ ဍေံ ဂှ် မုက်မတ် ဖျိုဟ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ အိုတ် ဒြဟတ် ရ။
ယဲ သဲလ်ဆီ ကောက် (Sickle Cell Disease): ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မွဲ မဖန် ညံင် လဒက်ပ္တန် ဟေမောဂလဗိန် ဂွံ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ သဲလ် ဆီ ဗကေတ် တအ် က္တဵုဒှ် အာ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ကောက် ရိတ် စပါ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် ဝါတ် တုဲ ကဵု ဒဒိုက် ဂိ သကေဝ် လောန် ရ။
ယဲ သာလာသဳမဳယျာ (Thalassemia): ယဲ ဓါတ်ဗဳဇ မဖန် ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ ပတိတ် ဟေမောဂလဗိန် အောန် လောန် အာ တုဲ၊ ညးယဲ တအ် ဒး ထပ် ဓါတ် ဆီ လၟိုန် အခိင် ရ။
ပရေင် ဓါတ်ဂျိ ကာဗောန်မဝ်နံက်သိုက် (Carbon Monoxide Poisoning): ကျာ ယောင်ယာ CO ဂှ် ဍေံ နွံ အစောံ ရပ် ဓန် ကု ဟေမောဂလဗိန် ခိုင် နူကဵု အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၂၀၀ ဆ ရ။ ယဝ်ရ ယီု ဒး ကျာ ဏအ် မ္ဂး ဟေမောဂလဗိန် တအ် ရပ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံမာန် တုဲ မၞိဟ် ဂှ် လေပ် ချိုတ် အာ လောဲသွာ ရ။

၅။ ဗီုလဵု ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန်

ပရေင် စၟဳစၟတ် ဆီ သွက်ဂွံ တီ ကဆံင် ဟေမောဂလဗိန် (Hb test) ဂှ် ဒှ် စရင် သၟာန် ဆီ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ ကဆံင် ဓမ္မတာ ဂှ်-

မၞိဟ်တြုဟ်: 13.8 စဵုကဵု 17.2 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။
မၞိဟ်ဗြဴ: 12.1 စဵုကဵု 15.1 ဂရမ် (grams) ပ္ဍဲ မွဲ ဒေစဳလဳတာ (dL)။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

နိဿဲ

(2020) Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Elsevier. ISBN 978-0323597128။
(2018) Human Anatomy & Physiology. Pearson. ISBN 978-0134580999။
Weed, R. I. (1970). "The importance of erythrocyte deformability". The American Journal of Medicine, 49(2), 147-150.