အက္ခရ်လာန်နာ

အက္ခရ်လာန်နာ (တာဲတာမ်) Lanna Script / Tai Tham
	အက္ခရ်လာန်နာ ဗီုပြင် ဗျည် အက္ခရ်လာန်နာ (တာဲတာမ်)
ဂကူ အက္ခရ်	အဗူဂဳဒါ (Abugida)
ဘာသာစကား	သေံသၟဝ်ကျာ (Northern Thai) တာဲလူး (Tai Lü) တာဲခွန် (Khün)
အခိင်ကာလ	ၜိုတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ စဵုကဵု လၟုဟ်
တမ်မူလ တၞောဝ်	အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ ↳ အက္ခရ် ပလ္လဝ ↳ အက္ခရ်မန် (ဟရိဘုဉ္ဇယ) ↳ အက္ခရ်လာန်နာ
ဒေသ မစကာဂၠိုင်	သေံသၟဝ်ကျာ၊ တွဵုရးသေံ (ဍုင်ဗၟာ)၊ ယူနန်၊ လာအဝ်
လၟေင် ဂၠံင်ချူ	လပါ် ဇွိ ညာတ်

အက္ခရ်လာန်နာ (အၚ်္ဂလိက်: Lanna script) ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ် တာဲတာမ် (Tai Tham script) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ မစကာ သွက်ဂွံ ချူ အရေဝ်ဘာသာ ဂကူသေံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သေံသၟဝ်ကျာ (Northern Thailand)၊ တွဵုရးသေံ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ (Shan State)၊ ဍုင်ယူနန် (Yunnan) ဍုင်ကြုက်၊ ကေုာံ ဍုင်လာအဝ် တအ်ရ။

အက္ခရ်ဝွံ ကလိဂွံလဝ် ပရေင်သြဇာ နူကဵု အက္ခရ်မန် ခေတ် ဟရိဘုဉ္ဇယ (Hariphunchai) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တုဲ၊ ဗီုပြင် လက္ချဏ် မချူလဝ်တအ်ဝွံ ခဍမ်ခဍမ် တုပ်သၟဟ် ကု အက္ခရ်မန် ကေုာံ အက္ခရ်ဗၟာ ဗွဲမလောန်ရ။ ယၟု မဟီုဂး "တာဲတာမ်" ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် "လိက်ဓမ္မ သွက် ဂကူတာဲ" တုဲ၊ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး အက္ခရ်ဏအ်ဝွံ စကာလဝ် သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပိဋကတ်၊ လိက်ဓမ္မ ကေုာံ ရာဇဝင် မဆေင်ကဵု သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)

အက္ခရ်လာန်နာ ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လာန်နာ (Lanna Kingdom) မနွံ ဗဟဵု ကြပ်ကဵု ဍုင်ဇင်းမာဲ (Chiang Mai) ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဂကူသေံ (တာဲ) တအ် ဟွံဂွံ ဒက်ပ္တန် ဍုင်လာန်နာ ဏီဂှ်၊ ဒေသဏအ်ဝွံ ဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု ဍုင်မန် မနွံယၟု ဟရိဘုဉ္ဇယ (Hariphunchai / Lamphun) ရ။

ကောန်ဂကူ သေံ (တာဲ) တအ် ပြံင်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒေသဂှ်တုဲ၊ ညးတအ် ဒုင်ကေတ် ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နူကဵု ကောန်ဂကူမန် တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် လ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်အက္ခရ်မန် တြေံ (Old Mon script) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ ဟရိဘုဉ္ဇယ တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် ပလေဝ်ပလေတ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဘာသာစကား သေံ ညးတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ်လာန်နာ ဝွံ ဒှ် တၞောဝ်ဆေန်ဆက် တိုက်ရိုက် နူကဵု အက္ခရ်မန် ရ။

ပွမသုင်စောဲ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် (Usage and Languages)

အက္ခရ်လာန်နာ (တာဲတာမ်) ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ချူ ဘာသာစကား အဓိက ပိ ဂကူ ရ- ၁။ ဘာသာ သေံသၟဝ်ကျာ (Northern Thai): ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်ခဴစ "ခမ်မူအန်" (Kham Mueang)။ မစကာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဇင်မာဲ ကေုာံ တွဵုရး သၟဝ်ကျာ ဍုင်သေံ။ ၂။ ဘာသာ တာဲလူ (Tai Lü): မစကာ ပ္ဍဲ ဒေသ သစ်ဆောင်ပန်နား (Xishuangbanna) တွဵုရးယူနန် (ဍုင်ကြုက်) ကေုာံ ဒေသ လာအဝ် သၟဝ်ကျာ။ ၃။ ဘာသာ တာဲခွန် (Tai Khün): မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကျိုင်းတုံ (Kengtung)၊ တွဵုရးသေံ (Shan State) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။

ၜိုန်ရ အက္ခရ်ဏအ် ဒှ် အက္ခရ် မသုင်စောဲလဝ် ဗွဲမလှဲလး ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ဘာသာစကား သေံသၟဝ်ကျာ ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာထောအ် အက္ခရ်သေံ (Thai script) တုဲ အက္ခရ်လာန်နာ ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်၊ ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် သၟးရ။

လက္ချဏ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Characteristics)

အက္ခရ်လာန်နာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ တုဲ နွံကဵု လက္ချဏ် ဗီုပြင် မတုပ်သၟဟ် ကု အက္ခရ်မန် ကေုာံ ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ်: ဟိုတ်နူ မချူ ပ္ဍဲ လတူ သၠရိုတ် နကဵု ကၞေဟ်ပသဲ တုဲ အက္ခရ်တအ် နွံကဵု ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (Rounded shapes) ရ။
ဗျည်ကွက် / ဗျည်သၟဝ် (Subjoined Consonants): တုပ်သၟဟ် ကု လိက်မန် (ဥပမာ- က္က၊ မ္မ၊ ကၠ) ကီု၊ အက္ခရ်လာန်နာ နွံကဵု သၞောတ် မစွံ ဗျည် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဗျည် ပထမ သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ရမ္သာင် မွဲစွံ (Consonant clusters) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ရမ္သာင် ရ။
သဵုဂမၠိုင် (Vowels): သဵု တအ်ဂှ် စုတ် ပ္ဍဲ လတူ၊ သၟဝ်၊ ဂတ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴ ဗျည် ဂမၠိုင်ရ။
သင်္ကေတ ရမ္သာင်သၠုင်သဝ် (Tone marks): ဟိုတ်နူ ဘာသာသေံ တအ် ဒှ် ဘာသာ မစကာ ရမ္သာင်သၠုင်သဝ် (Tonal languages) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အက္ခရ်လာန်နာ ဂှ် နွံကဵု သင်္ကေတ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် (Tones) ညံင်ရဴ အက္ခရ်သေံ ကီုရ။

အကာဲအရာ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Context)

ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴဏအ်၊ ပရေင်ကလေင် ကၠောန်ဗဒှ် ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တိုန် ကလေင် (Revival) အက္ခရ်လာန်နာ ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံသၟဝ်ကျာ တုဲ၊ လိက်ဆိုင်းဘုတ် (Signboards)၊ လိက်အုပ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အစဳအဇန် ဘာတအ်ဂှ် စကလေင် ဗ္တောန်ကၠုင် အက္ခရ်ဏအ် ရ။

အက္ခရ် တာဲတာမ် (Tai Tham) ဝွံ သီု ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲကဵု စရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) စတမ်နူ တိုင် (Version) 5.2 မတိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ တုဲ၊ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး စကာ ချူ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ မဝ်ဗိုင် ဖုန် တအ် ဂွံကၠုင်ရ။

ဆက်လ္ၚတ်

နိဿဲ