အက်ဒဝပ် ဝါဒဳ သာအိတ်
| အက်ဒဝပ် သာအိတ် (Edward Said) | |
|---|---|
 ပါမောက္ခ အက်ဒဝပ် သာအိတ် | |
| သၠးဂၠံဂဝ် | ၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၃၅ ဂျေရုသလေမ် (Jerusalem)၊ ပါလက်သတာင် |
| စုတိ | ၂၅ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၀၃ (အာယုက် ၆၇) ဍုင်နျူးယံက်၊ အမေရိကာန် |
| ဂကူ | ပါလက်သတာင်-အမေရိကာန် |
| မဒယှ်တဴ | သီအဝ်ရဳ "Orientalism"၊ ကေုာံ ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ |
| ကမၠောန် မပြာကတ် | Orientalism (၁၉၇၈) Culture and Imperialism (၁၉၉၃) |
| ဂယိုင်လမျီု | ပါမောက္ခ၊ ညးပါ်ပဲါ လိက်ပတ်၊ တၠပညာ ယေန်သၞာင် |
အက်ဒဝပ် ဝါဒဳ သာအိတ် (အၚ်္ဂလိက်: Edward Wadie Said၊ ၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၃၅ – ၂၅ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၀၃) ဝွံ ဒှ်ပါမောက္ခ လိက်ပတ်၊ တၠပညာ ယေန်သၞာင်၊ ညးပါ်ပဲါ လိက်ပတ် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူပါလက်သတာင်-အမေရိကာန် မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ (Postcolonialism) မွဲတၠ ကီုရ။
လိက်အုပ်ညး မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ မၞုံယၟု Orientalism (ဝါဒ ဗမံက်) ဂှ် ဒှ်လိက်အုပ် အဓိက ကေုာံ ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ယေန်သၞာင်၊ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ရ။
ပထမအရွယ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သာအိတ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဂျေရုသလေမ် (Jerusalem) မဒှ် အခိင် ပါလက်သတာင် ဒးဒုင်အုပ်ဓလီု သၟဝ်အင်္ဂလိက် (British Mandate) ပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် ခရေတ်ယာန် အာရပ် မွဲရ။ ကြဴနူ ပၞာန် အေဿရေ-အာရပ် သၞာံ ၁၉၄၈ မကတဵုဒှ်တုဲ၊ သ္ၚိကၟိန်ညး ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဍုင်ကိုင်ရဝ်၊ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) တုဲ ညးကတ်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဘာအင်္ဂလိက် ကေုာံ အမေရိကာန်ရ။
ကြဴနူဂှ် ညးအာကတ်ပညာ ကဆံင်သၠုင် ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန်တုဲ၊ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.A နူကဵု တက္ကသိုလ် ပရိန်သတန် (Princeton University) ကေုာံ Ph.D ပ္ဍဲကဏ္ဍ လိက်ပတ် အင်္ဂလိက် နူကဵု တက္ကသိုလ် ဟာဗတ် (Harvard University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ရ။ စနူ သၞာံ ၁၉၆၃ စဵုကဵု လအိတ်ဘဝဂှ် ညးလုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ပါမောက္ခ ဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ လိက်ပတ် တုပ်နှိုင် (Comparative Literature) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိုဝ်လာမ်ဗဳယျာ (Columbia University) ပ္ဍဲဍုင်နျူးယံက်ရ။
"Orientalism" (ဝါဒ ဗမံက်)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲကၟာဲ လညာတ်ပညာ အဓိကအိုတ် သွက် သာအိတ် ဂှ် ဒှ်လိက်အုပ် Orientalism (၁၉၇၈) ရ။ ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဏအ် ညးပါ်ပဲါလဝ် ဒဒှ်ရ-
- လညာတ် ဗမံက် အလီ (False Representation): ဍုင်ပလိုတ် (ဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန်) တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မစၞောန်ထ္ၜး "ဗမံက်" (အာရှ ကေုာံ လဒေါဝ်ဗမံက်) နဒဒှ် ဒၞာဲမယုတ်သဝ်၊ ဒၞာဲမထူးဆန်း ကေုာံ ဒၞာဲမဟွံစိုပ်ကဆံင်။
- လက်နက် ကဝ်လဝ်နဳ (Tool of Imperialism): ပရေင်စၟတ်သမ္တီဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် အရာမဍာံစၟတ်၊ ဍေံဒှ် ဆလက်နက် လညာတ်စိုတ် သွက် ဍုင်ပလိုတ်တအ် ဂွံစကာတုဲ အုပ်ဓလီု၊ သီကေတ် ကေုာံ ဍဵုဍိုက် ဍုင်ဗမံက်တအ် သၟးရောင် ညးဓမံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။
လိက်အုပ်ဏအ် ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ်တၠပညာတအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ကဵု သီအဝ်ရဳ "ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ" မွဲရ။
ချဳဒရိုင် လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သာအိတ် ဝွံ ဒှ်ရမ္သာင် အဓိက သွက် အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်တိတ်ဗၠး ဂကူပါလက်သတာင် တအ် ပ္ဍဲဍုင်ပလိုတ်ရ။
- ညးပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကံင်သဳ ကောန်ဂကူ ပါလက်သတာင် (Palestine National Council) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။
- ဆဂး ကြဴနူ လိက်ကသုက် အဝ်သလဝ် (Oslo Accords) ၁၉၉၃ မ္ဂး၊ ညးဒစးဒုင် ကေုာံ ပါ်ပဲါ ယာသဳ အာရာဖတ် (Yasser Arafat) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ဟိုတ်နူ လိက်ကသုက်ဂှ် ဟွံကဵု အခေါင်ဍာံစၟတ် ကုပါလက်သတာင်တအ်ရ။
- ညးထံက်ဂလာန် သွက် သၞောတ်မွဲဍုင် (One-state solution) ဒၞာဲ ဂကူဂျူ ကဵု ဂကူအာရပ် တအ် မံင်မွဲကရောမ် နကဵု အခေါင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။
ပရေင်ဂီတ ကေုာံ ဂကောံ West-Eastern Divan
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လိက်ပတ်တုဲ၊ သာအိတ် ဝွံ ဒှ်သၟာတိင်ခဍေဝ် (Pianist) မစိစောန်မွဲတၠကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် ညး ကေုာံ မိတ်သဟာဲညး ဒယ်နဳယေဝ် ဗါရေန်ဘောမ် (Daniel Barenboim) မဒှ် သၟာဂီတ ဂကူအေဿရေ မွဲတၠ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံ West-Eastern Divan Orchestra ရ။ ဂကောံဂီတဏအ် ပံင်ကောံလဝ် သၟာဂီတ သၟတ် နူကဵု အေဿရေ၊ ပါလက်သတာင် ကေုာံ ဍုင်အာရပ်တၞဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အကြာ ၜါလပါ် နကဵု အနုသုခုမရ။
လအိတ်ဘဝ ကေုာံ အာဲကၟာဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အက်ဒဝပ် သာအိတ် စုတိအာ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၀၃ ပ္ဍဲဍုင်နျူးယံက် ဟိုတ်နူ ယဲကေန်သာဆီ (Leukemia) မကတဵုဒှ်ဒၟံင် သၞာံဗွဲမလံရ။
အာဲကၟာဲလညာတ်ညး မပ္တံကဵု ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အဝဵုသြဇာတအ်ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် အလုံလိုက်တုဲ၊ ညးဝွံ ဒှ်တၠပညာ မၞုံကဵု ဓလေင်သြဇာဇၞော်အိုတ် မွဲတၠ ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ်ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝါဒ ကြဴနူ ကဝ်လဝ်နဳ (Postcolonialism)
- သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
- အခေါင်အရာ မၞိဟ်
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Said, Edward W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
- Said, Edward W. (1999). Out of Place: A Memoir. Knopf. (လိက် ဝင်ပူဂိုလ် ညးအလဵုဇကု)
- Ashcroft, Bill, and Ahluwalia, Pal (1999). Edward Said. Routledge.