အခိင်ကာလ
| အခိင်ကာလ (ဝင်) | |
|---|---|
| Era / Historical Period | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ပရေင်ပါ်ခြာ အခိင် (Periodization) ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Shift) ဝင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Historiography) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | ဝင် (History) ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ (Archaeology) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | မနုဿဗေဒ (Anthropology) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) |
အခိင်ကာလ ဟွံသေင်မ္ဂး ခေတ် (အၚ်္ဂလိက်: Era, Epoch, or Period) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဒှ် အပိုင်းအခြာ အခိင် မၞုံကဵု လက်သဏ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံမၞိဟ် မတၞဟ်ခြာ မွဲ ရ။
ပွမပါ်ခြာ အခိင်ကာလ (Periodization) ဝွံ ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက မွဲ သွက် တၠပညာ ဝင် ကေုာံ မနုဿဗေဒ တအ် ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင်၊ နဲပညာ၊ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ အဆက်ဆက် ရ။ ဍေံ ဖန်ကဵု ညံင် ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ဂွံ နွံကဵု သၞောတ်ဝ် ကေုာံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ရ။
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ခြာ အခိင်ကာလ အလုံဂၠးကဝ် (Global Historical Periodization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဝင် အလုံဂၠးကဝ် (ဗွဲတၟေင် နူကဵု လညာတ် ရးပလိုတ်) မ္ဂး၊ ဝင်မၞိဟ် ဝွံ ဍေံ ပါ်ခြာလဝ် အခိင်ကာလ အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
- ခေတ် ဝင် မၞိဟ်တမၠာ (Prehistory): ဍေံ ဒှ် အခိင်ကာလ ကၠာ မၞိဟ်တအ် ဟွံဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝင် ဏီ ရ။ ဍေံ စွံအဓိက လတူ ပရေင်လ္ၚတ် ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ (မပ္တံကဵု ခေတ်တၟအ်၊ ခေတ်ဗရိုတ်၊ ယေန်သၞာင် ဒံင်သန်) ရ။
- ခေတ် တမၠာ (Antiquity / Ancient History): ဍေံ စပ္တံ နူကဵု အခိင် မၞိဟ်တအ် စချူ လိက်ခတ် စဵုကဵုစိုပ် အခိင် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဂမၠိုင် လီုလာ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ဍေံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် ကၠာအိုတ်၊ ပရေင်ပါ်ကဆံင် မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မဇၞော်မောဝ် ရ။
- ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages / Post-classical Era): ဍေံ ဒှ် အခိင် အေန်ပါယာ ခေတ်တမၠာ လီုလာ်အာ တုဲ၊ သာသနာ ဇၞော်ဂမၠိုင် (ခရေတ်ယာန်၊ အေဿလာမ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ) ပြးဇး ကေုာံ ဓလိုင် ဇၞော်ကၠုင် ရ။
- ခေတ် တၟိ (Modern Era): ဍေံ စပ္တံ နူကဵု ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ရ။ ခေတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲပညာ (Industrial Revolution)၊ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု (Nation-states) ရ။
အခိင်ကာလ ပ္ဍဲ လညာတ် အာရှအဂၞဲ (Eras in Southeast Asian Context)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပါ်ခြာ အခိင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု လညာတ် ရးပလိုတ် ရ။ တၠပညာ ဝင် အာရှအဂၞဲ တအ် ပါ်ခြာလဝ် အခိင်ကာလ ဗွဲတၟေင် ရ -
- ခေတ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Early Kingdoms & Indianization): အခိင် ဍုင် မပ္တံကဵု ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ကေုာံ ဖူနန် တအ် ဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဒုင်ကေတ် ဓလိုင် သာသနာ နူ အိန္ဒိယ။
- ခေတ် အေန်ပါယာ မဏ္ဍလ (Mandala Empires Era): ဍေံ ဒှ် အခိင် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ခမာ၊ ဗုကာံ၊ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တအ် ပိုင်ပြဳ အဝဵု နကဵု သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ ရ။
- ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ (Pre-Colonial Era): အခိင်ကာလ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠံင်ဍာ် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဌာန်ကောံမၞိဟ် ယေန်သၞာင်နာနာ တန်တဴ မွဲစွံ။
- ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonial Era): အခိင် ရးပလိုတ် တအ် လုပ်သီကေတ် အာရှအဂၞဲ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပယျဵုတိဍာ် တၟိ။
အဆက်အစပ် ကု ပရေင်မၞိဟ် (Sociological Concept of Time)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ "အခိင်ကာလ" ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ အရာ သဘာဝ သၟး ရ။ ဍေံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Social construct) မွဲ ရ။ ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု အဝဵုအာဏာ တအ်ဂှ် ဍေံတအ် ပါ်ခြာ ကေုာံ ကဵု ယၟု "ခေတ်" သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဝင် ကေုာံ လလောင်တြး ယေန်သၞာင် ဇကု ရ။ ဥပမာ - လညာတ် မဟီုမ္ဂး "ခေတ် ထဝ်" (Golden Age) ဟွံသေင်မ္ဂး "ခေတ် ဒမၠု" (Dark Age) တအ်ဝွံ ဍေံ တန်တဴ လတူ လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စံင်ၜတ် ညးမချူဝင် တအ် ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဝင် (History)
- အခိင်ကာလ ပ္ဍဲ ဝင် အာရှအဂၞဲ (Historical periods of Southeast Asia)
- ခေတ်တမၠာ (Antiquity)
- ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Le Goff, J. (2015). Must We Divide History into Periods?. Columbia University Press.
- Tarling, N. (Ed.). (1992). The Cambridge History of Southeast Asia. Cambridge University Press.