အခိုက်ကၞာ

အခိုက်ကၞာဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်သၟဟ်သၟန် ဂကောံမၞိဟ်ရ။

အခိုက်ကၞာ (အၚ်္ဂလိက်: Tradition ဟွံသေင်မ္ဂး Customs) ဝွံ ဒှ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်၊ ပရေင်ပတှ်ေ၊ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ထုံးစံ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်၊ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူမွဲမွဲတုဲ၊ မဆက်ပြံင်တိုန်ကၠုင် နူမွဲအဆက် စိုပ်မွဲအဆက် (From generation to generation) ရ။ အခိုက်ကၞာဝွံ ဒှ်သ္ကုတ်ပရိုင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် တုဲ၊ ဍေံရီုဗင် ကဵုသမ္တီ ပရူတမ်မူလ ဂကူ ကေုာံ သ္ၚေက်မင်မဲလဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာရ။

မအရေဝ် အင်္ဂလိက် "Tradition" ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်လာတေန် (Latin) tradere မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပွမကဵုအပ်ပြာပ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပွမပလံင်စၠောအ်" ရ။ အခိုက်ကၞာတအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံလောဲသွာကီုလေဝ်၊ အတိုင်လၟေင်အခိင်ကာလ မပြံင်လှာဲကၠုင်ဂှ် ဍေံတအ်လေဝ် ဍိုက်ကိတ် ကုခေတ်ကာလတုဲ ပြံင်လှာဲအာ ညိည သီုမထိင်ဒဝ်လဝ် သဇိုင်အဓိကဍေံ နွံကီုရ။

ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ အခိုက်ကၞာဂမၠိုင်

အခိုက်ကၞာတအ်ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍဇၞော် ၃ သာ်ရ-

၁။ အခိုက်ကၞာ မဆေင်ကဵု ဘဝ (Life-cycle rituals)

ဒှ်အခိုက်ကၞာ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ပြံင်လှာဲ ကဆံင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။

• ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ကဵုယၟု: အခိုက်မဒုင်တၠုင် ကောန်ၚာ်တၟိ၊ ပွမကဵုယၟု ကေုာံ ပွမဖျေံကပေါတ်မ္ၚဵု (ဥပမာ - ကောန်ၚာ်မန်တအ် ကုတ်သော်သၠးဂၠံဂဝ်)။
• သဘင်မ္ၚဵုထပ်တဲ: အခိုက်ကၞာ မဒုင်တဲ ပရေင်ပံင်ဖက် အကြာ ညးၜါ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ၜါလပါ်။
• သဘင်ဇွသင်္ခါရ: အခိုက်ကၞာ မဖျေံကမ္မဌာန်၊ ပွမစံင်ဇွ ဟွံသေင်မ္ဂး တိုပ်ဇွ၊ ကေုာံ ပွမကၠောန်ပတုဲ ကုသိုလ် သွက်ညးမစုတိအာတအ်ရ။

၂။ အခိုက်ကၞာ သဘင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Seasonal and Festival Customs)

ဒှ်အခိုက်ကၞာ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ဘာသာရ။

• သဘင်ကၠောအ်သၞာံတၟိ: ပွမကၠောန်ဗဒှ် သၞာံတၟိ (ဥပမာ - သဘင်အတးသင်္ကြာန်၊ သၞာံတၟိကြုက်) သွက်ဂွံ ကြာတ်ကြဴ အရာဟွံခိုဟ်တြေံတအ် ကေုာံ ဒုင်တၠုင် ကျက်သြဳတၟိ။
• သဘင် ပရေင်တဵုလွဳ: အခိုက်ကၞာ မပ္တံကဵု သဘင်စသြောအ်တၟိ၊ သဘင်ကောက်သြောအ်၊ ကေုာံ သဘင်ပူဇဴ မိတိဗလး တအ်ရ။
• သဘင်ပရေင်ဘာသာ: သဘင်ပူဇဴကျာ် ကေုာံ သဘင်မဆေင်ကဵု ဘာသာ အသီးသီး။

၃။ အခိုက်ကၞာ ပရေင်ဆက်ဆောံ (Social Everyday Customs)

ဒှ်အခိုက်ကၞာ မစကာ ဇၟာပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်သၟဟ်သၟန်ရ။

• ပွမဆက်ဆောံ ကေုာံ လ္ၚောဝ်: ပွမရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ညးဇၞော်၊ အခိုက်လ္ၚောဝ် ကေုာံ မအရေဝ် မဒုင်တၠုင် စီစရိုတ်။
• အခိုက် စၞစသုင်: ဗီုပြင် ဖန်ဇန် စၞစ၊ အခိုက် ပွမစပုင် မွဲဝိုင် ကေုာံ အခိုက် သုင်ဍာ်လက်ဖက်။
• ကယျိုင်ကယျဴ: ပွမကျိုင်ကယျဝ် ကယျိုင်တြေံ ပ္ဍဲတ္ၚဲတၟေင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု သမ္တီ အလုံဂကူရ။

ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ

အခိုက်ကၞာဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ်အစောံ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Institutional behavior) ကေုာံ ပရေင်ဆက်တန်တဴ ဂကောံမၞိဟ် (Structural resilience) ဗွဲမဇၞော်ရ။

1. ပွမမင်မဲ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် (Preservation of Heritage): အခိုက်ကၞာဂှ် ဒှ်တိုက်ထ္ၜးပျး လမျီု (Living museum) မွဲတုဲ၊ ဍေံမင်မဲလဝ် လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ လညာတ် သက်ကု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုလိက် မာန်ရ။
2. ပရေင်သၟဟ်သၟန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Cohesion): ပွမပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မွဲစွံဂှ် ဒက်ပ္တန်ကဵု ဓဝ်ဆာန် ကေုာံ ပရေင်ယုံကြည် အကြာ ကောန်ဂကောံတအ်တုဲ၊ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ခိုင်ကၠိုက်တိုန်ရ။
3. ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Cultural Identity): အခိုက်ကၞာဂှ် ဒှ်အရာ မပါ်ခြာကဵု "ပိုယ်" ကဵု "ညးတၞဟ်" တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် မဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲကောန်ဂကူတအ် သွက်ဂွံ ဆက်ဂျိုင်တန်တဴအာ နဒဒှ် ဂကူမွဲ အကြာ ဂကူနာနာ (Multiculturalism) ရ။
4. ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် (Psychological Stability): အခိုက်ကၞာ မပ္တံကဵု သဘင်ဇွသင်္ခါရ ဂှ် ရီုဗင်ကဵု မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ဒုင်အာစိုတ် ကေုာံ သောင်ကလး ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအခိင် မဒးဆောမ်ဒုင် ဘဲလၞီရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ခေတ်တၟိ

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်မ္ဂး ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးကဝ် (Globalization)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒတန်မံင် ကေုာံ နဲပညာတအ်တုဲ၊ အခိုက်ကၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆောမ်ဒုင် အန္တရာယ် ကၠေအ်ကၠက် ကေုာံ ပြံင်လှာဲဒၟံင်ရ။ ဆဂး ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠိုဟ်ခၠင်ကၠုင် ၚုဟ်မး အခိုက်ကၞာဇကုတုဲ၊ ပရေင်ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ကလေင်ပတိုန်စရာဲ (Revitalization) ကေုာံ ပၠုပ်စုတ် အခိုက်ကၞာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ပရေင်ပညာ (Community-led educational curricula) တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဒၟံင် အလုံဂၠးကဝ်ရ။