အစာ
အစာ (ပါဠိ: Ācariya ၊ အၚ်္ဂလိက်: Teacher) ဝွံ ဒှ်ညးမနွံကဵု ပညာ၊ တြိဂုဏ် ကေုာံ စေတနာ သွက်ဂွံ ဗ္တောန်၊ လမ်းညွှန် ကေုာံ ဖျေံဗ္တောန်ကဵု ကွး (ကောန်ကၠုင်) တအ် ညံင်ဂွံလေပ်ပညာ ကေုာံ ဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ရ။ ဝေါဟာရ "အစာ" ဂှ် ကၠုင်နူ ပါဠိ "အာစရိယ" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမမင်မွဲ ကေုာံ ညးမဗ္တောန်ကဵု အခိုက်အလိုက် (အာစာရ) ရ။
ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရးဗမံက်မ္ဂး အစာ ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အနန္တဂုဏ် မွဲဂကူ အပ္ဍဲ ဂုဏ် ၅ သာ် (ကျာ်၊ ဓမ္မ၊ သံဃ၊ မိမ၊ အစာ) ရ။
အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဝေါဟာရဗေဒ (Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မလိက် **"အစာ"** ဂှ် ယဝ်ရ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိုင် သဒ္ဒါမ္ဂး-
- **အာစာရ:** အခိုက်အလိုက်၊ သိက္ခာ၊ ပွမဒ္ဂေတ်ခိုဟ်။
- **အာစရိယ:** ညးမဖျေံဗ္တောန်ကဵု အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပညာ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဟွံသေင် ဆညးမဗ္တောန်ကဵု လိက်သၟး၊ ဒှ်သီု ညးမကဵု လမ်းညွှန် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ခိုဟ် လတူဂၠံင်တရဴဘဝ ရ။
ဂကူ အစာဂမၠိုင် (Types of Teachers)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် လိက်ပတ် ကေုာံ လညာတ် သုတေသနမ္ဂး အစာ ပါ်ခြာလဝ် နွံနာနာသာ်- ၁။ မိမ (The First Teachers): မိမ တအ်ဝွံ ဒှ်အစာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (ပုဗ္ဗာစရိယ) သွက်ကောန်ဇာတ် တအ်ရ။ ၂။ အစာလောကဳ (Academic Teachers): အစာမဗ္တောန်ကဵု ပညာ နွံပ္ဍဲဘာ၊ တက္ကသိုလ် (ဥပမာ - သိပ္ပံ၊ သၚ်္ချာ၊ လိက်ပတ်)။ ၃။ အစာလောကုတ္တရ (Spiritual Teachers): အစာဓမ္မ၊ အစာလိက်ပရိယတ် မဗ္တောန်ကဵု ဂၠံင်တရဴ ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်။ ၄။ အစာဗ္တောန် ကမၠောန် (Vocational/Master): အစာမဗ္တောန်ကဵု နဲကဲပညာတဲ (ဥပမာ - အစာပန်းချီ၊ အစာပန်းပု၊ အစာဂဥုဲ)။
တာလျိုင် အစာ ၅ သာ် (Duties of a Teacher)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ် ကျာ်တြဲ တွဟ်လဝ် တာလျိုင် အစာ မနွံ ၅ သာ် မတွဟ်ဂး-
- (က) ဗ္တောန်ကဵု ညံင်ဂွံလေပ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် (သုဝိနဳတံ ဝိနဳယန္တိ)။
- (ခ) ဗ္တောန်ကဵု ညံင်ဂွံဂိုတ်သမ္တီခိုဟ် (သုဂ္ဂဟိတံ ဂါဟာပယန္တိ)။
- (ဂ) ဗ္တောန်ကဵု အလုံပညာ သီုဖအိုတ် ဟွံပၞုက်လဝ် (သဗ္ဗသိပ္ပသုတံ သမက္ခာယန္တိ)။
- (ဃ) ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ ကွး ပ္ဍဲဂတညးတၞဟ် (မိတ္တာမစ္စေသု ပဋိဝေဒေန္တိ)။
- (င) စဵုဒၞာမင်မွဲကဵု ကွး ညံင်ဂွံ ဂီုကုမ္မ (ဒိသာသု ပရိတ္တာယန္တိ)။
အစာ ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် (Teachers in Mon Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကူမန် တအ်ဝွံ ရှေ်သှေ် အစာ ဗွဲမအောတ်မၞး လောန်ရ။ နူခေတ်တြေံ စဵုကဵု လၟုဟ်၊ "ဘာလကျာ်" (Mon Monastic Schools) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ တမ်မူလ ပရေင်ပညာ ဂကူမန် တုဲ အစာလိက်မန် တအ်ဝွံ ဒှ်ညးမမင်မွဲ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝိညာဏ် ဂကူမန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး အစာဗ္တောန်လိက်မန် ပ္ဍဲကဵု ဘာကောန်ဂကူမန် (Mon National Schools) တအ်ဝွံ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် မပ္တိုန်ကဆံင် ပညာ သွက်ကောန်ဂကူမန် တအ် ရ။