အစာကၞေဟ်မန်
| ပွံက် | ညးမချူခၞံ လိက်ပတ်၊ ပြကိုဟ် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာ နကဵုဘာသာမန် (ဟွံ) ပူဂိုလ်မန် မချူပရူဂကူမန် |
|---|---|
| ခေတ်အဓိက | ခေတ်လိက်တၟအ်၊ ခေတ်သၠရိုတ်၊ ခေတ်ပ္ဍဵုဗီု (ခေတ်လၟုဟ်) |
| ကဏ္ဍအဓိက | ဝင်၊ သာသနာ၊ သုတေသန၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ရသလိက်ပတ် |
အစာကၞေဟ်မန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon Writers / Authors) ဝွံ ဒှ်ပူဂိုလ် တၠပညာ၊ ကဝိ၊ ခမဳသင် ကေုာံ အစာသုတေသနဂမၠိုင် မချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ်၊ လိက်ကၞပ်၊ ကဗျလင်္ကာ ကေုာံ ပရေင်လိက်ပတ်ဂမၠိုင် နကဵု ဘာသာမန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ်ဂကူမန် မချူလဝ် လိက်ပတ် နကဵုဘာသာတၞဟ် (ဥပမာ- ဘာသာဗၟာ၊ အင်္ဂလိက်) တအ်ရ။ အစာကၞေဟ်မန်တအ်ဝွံ ဒှ် "မင်မွဲယေန်သၞာင်" (Cultural Guardians) အဓိက သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အရေဝ်ဘာသာ၊ ဝင် ကေုာံ အာဲကၟာ ဂကူမန် လုကဴ သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။
ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင်အစာကၞေဟ်မန် ကေုာံ လိက်ပတ်မန်ဝွံ နွံကဵု ရာဇဝင်ဇြိုဟ်နက်တုဲ ပါ်လဝ် ခေတ်အဓိက ပိသာ်ရ-
ခေတ် လိက်တၟအ် (Epigraphic Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ ကေုာံ ခေတ်သဓီု (၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် အစာကၞေဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်အစာလိက်တၟအ် ကေုာံ တၠပညာနန် (Royal scribes) တအ်ရ။ ညးတအ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဝင်၊ ပရေင်သာသနာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲလတူတၟအ်ရ။
- ဥပမာ - လိက်တၟအ် ကျာ်မျသဳဒဳ (Myazedi inscription) ကေုာံ လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ (Kalyani Inscriptions) တအ်ဂှ် ဒှ်သက်သဳ အစောံစရာဲ အစာကၞေဟ်မန် ခေတ်တြေံရ။
ခေတ် သၠရိုတ် (Palm-leaf Manuscript Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ကြဴနူ ဍုင်ဟံသာဝတဳ လီုလာ်အာတုဲ (၁၃ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ)၊ လိက်ပတ်မန်ဂှ် ပြံင်လှာဲစိုပ်ကၠုင် လတူသၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် အစာကၞေဟ် အဓိကဂှ် ဒှ် ခမဳသင်မန် ဂမၠိုင်ရ။
- ညးတအ် ကၠာဲစၠောအ် ပိဋကတ်ပိ နူဘာသာပါဠိ နဒဒှ် ဘာသာမန်။
- ချူခၞံ လိက်ဇာတ် (Jataka tales)၊ လိက်ဝင် (ဥပမာ - နိဒါန အရမ္ဘကထာ၊ ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်း) ကေုာံ လိက်ဓမ္မသတ် (Dhammasat) နာနာသာ်ရ။
ခေတ် လၟုဟ် ကေုာံ ပ္ဍဵုဗီု (Modern and Print Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကြဴနူ စက်ပ္ဍဵုဗီု (Printing press) စိုပ်ကၠုင်တုဲ၊ လိက်ပတ်မန်ဂှ် စိုပ်အာ အကြာမှာဇန် ဗွဲမလှဲလးရ။ အစာကၞေဟ်မန် ခေတ်လၟုဟ်တအ်ဝွံ ဟွံချူဆ လိက်သာသနာသၟးတုဲ၊ စချူကၠုင် လိက်ပရိုင်၊ မဂ္ဂဇြေန်၊ ပရူပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴဂကူ (Nationalism) ရ။
တာလျိုင် ကေုာံ သြဇာ (Roles and Influences)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အစာကၞေဟ်မန်တအ်ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲသၞောတ်မၞိဟ်မန်ရ-
- ထိင်ဒဝ် အရေဝ်ဘာသာ: ဟိုတ်နူ ဍုင်သၟိင်မန် လီုလာ်အာတုဲ အရေဝ်မန် ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာဂှ် အစာကၞေဟ်တအ် ဒးဂစာန် ချူပတိတ်ဒၟံင် လိက်ပတ် ရိုဟ်ဟ်သၞာံရ။
- စၠောအ်ကဵု ဗဟုသုတ: ပရူဝင်ဂကူ ကေုာံ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် စၠောအ်ကဵု ကောန်ၚာ် သၟတ်တၟိတအ် နကဵု လိက်ကၞပ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန် (ဥပမာ - လိက်မဂ္ဂဇြေန် လွဳဟာန်၊ ကဴဝဴ) ရ။
- ပရေင်သုတေသန: အစာသုတေသနမန်တအ် ပံက်ထ္ၜးကဵု ဝင်ဍာံ မအောပ်ဗ္ဒန်ဒၟံင်တအ် ညံင်ဂၠးကဝ် ဂွံတီရ။
ပူဂိုလ် အစာကၞေဟ်မန် ယၟုပြာကတ်လ္ၚဵု
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲဝင် လိက်ပတ်မန်မ္ဂး နွံကဵု အစာကၞေဟ် ကေုာံ တၠပညာ ယၟုဒယှ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ-
- ခမဳသင်မန် ခေတ်တြေံ: ညးမချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ်ဝင် ကေုာံ လိက်ဇာတ်ဂမၠိုင်။
- ဒံက်တာ နာဲပါန်လှ (Nai Pan Hla): တၠပညာသုတေသနဝင် မချူလဝ် ပြကိုဟ် "ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်း" ကေုာံ သုတေသန လိက်တၟအ်မန်ဂမၠိုင်။
- နာဲထောန်သိင် (Nai Tun Thein): တၠပညာ လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာမန်။
- သီုကဵု ခမဳသင် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ အစာချူဒွက်၊ အစာကဗျမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မပါလုပ်ရ။
ပရေင်စိန်ဂၠံင်လၟုဟ် (Contemporary Challenges)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အစာကၞေဟ်မန်တအ် ဒးဆောမ်ဒုင်ဒၟံင် ပြသၞာနာနာသာ် မပ္တံကဵု-
- ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍောတ်အောန်ဒၟံင်။
- လၟိဟ်ညးဗှ်လိက် နကဵုဘာသာမန် အောန်စှ်ေကၠုင် ဟိုတ်နူ သြဇာ အရေဝ်ဘာသာဓလီု (ဗၟာ ကေုာံ သေံ)။
- ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခေတ်ဒဳဂျဳတော (Digital age) မဒးပြံင်လှာဲ နဲကဲ ချူ ကေုာံ ပရးလိက်ပတ်။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.
- နာဲသက်လောန် (၂၀၁၀)၊ အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ။