အစာလိက်ဇာတ်
အစာလိက်ဇာတ် (အၚ်္ဂလိက်: Playwright ဟွံသေင်မ္ဂး Dramatist) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မချူ ခၞံဗဒှ် လိက်ဇာတ် (Plays) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပ္ဍဲ စင်ဇာတ် (Theatre stage)၊ ရေဒဳယဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဒမျိုင် ရ။ ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် "Playwright" ဝွံ မလိက် "wright" ဂှ် ကၠုင်နူ အင်္ဂလာန် တြေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမသြိုင်ခၞံ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန်" (Builder or Maker) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာလိက်ဇာတ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ညးမချူ လိက် သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒှ် ညးမသြိုင်ခၞံ လဒက်ပတန် ပေါဲဇာတ် မွဲ သီုဖအိုတ် ရ။[၁]
အစာလိက်ဇာတ် တအ် ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဇာတ်လမ်း၊ ညးပါလုပ် ပ္ဍဲ ဇာတ် (Characters)၊ ကေုာံ လဟီု (Dialogue) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် သၟာဇာတ် တအ် ဂွံ ဟီု ကေုာံ ထ္ၜး ရုပ်သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အစာလိက်ဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ဗီုပြင် လိက်ဇာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"အစာလိက်ဇာတ်" (Playwright) ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မချူ လိက် သွက်ဂွံ ဒှ် ပေါဲထ္ၜး ရုပ်သာ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု အစာချူလိက် ဝတ္ထု (Novelist) ဟွံသေင်မ္ဂး အစာကဗျ (Poet) တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လိက်ဝတ္ထု ဂှ် ချူ လဝ် သွက် ညးမဗှ် လိက် တအ် ဂွံ ဗှ် နကဵု မတ် ဇကု ရ။ ဆဂး လိက်ဇာတ် ဂှ် ချူ လဝ် သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် လမျီု လတူ စင်၊ မနွံကဵု ရမ္သာင်၊ ပရေင်ချဳဓရာင်၊ လျး ကေုာံ ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲ မာန် ရ။
အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ သ္ဒး တီ ကၠိုဟ် အခိုက်အလိုက် စင်ဇာတ် (Theatrical conventions) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ညးတအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် လဟီု (Dialogue) ကေုာံ လိက်ညွှန် စင် (Stage directions) ညံင် သၟာဇာတ် (Actors) ကေုာံ အစာပကောံပကေဝ် (Directors) တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပေါဲထ္ၜး မာန် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ပေါဲဇာတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ သာသနာ မပူဇဴ ကျာ် ဒဳယဝ်နဳသတ် (Dionysus) ရ။
- အစာလိက်ဇာတ် ဂရိတ်ဂမၠိုင်: ညးမပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် အက်သကဳလတ် (Aeschylus)၊ သဝ်ဖဝ်ကလဳတ် (Sophocles) ကေုာံ ယူရဳပဳဒဳတ် (Euripides) တအ် ရ။ ညးတအ် ချူ လဝ် ဇာတ်လောတ်/ဇာတ်ဟောံ (Tragedies) မလ္ၚတ် ပရူ အခေါင်အရာ ကျာ်၊ ကံကုသိုလ် ကေုာံ ဒုဟ် ကောန်မၞိဟ် ရ။[၂]
- ခေတ် ရဝ်မ (Rome): ကြဴနူ ဂရိတ် တုဲ ဍုင်ရဝ်မ လေဝ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် လိက်ဇာတ် ကီု ရ။ အစာလိက်ဇာတ် ပလဝ်တေတ် (Plautus) ကေုာံ တေရေန် (Terence) တအ် ချူ လဝ် ဇာတ်ဂြိုင် (Comedies) မစကာ လဟီု ဓမ္မတာ ဂၠိုင် တိုန် ရ။
၃။ ခေတ် ဥရောပ လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ် ဇၞော်မောဝ် (Middle Ages and Renaissance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ခေတ် ဥရောပ လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် လိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သာသနာ ခရေတ် ရ (Mystery plays)။ ဆဂး စိုပ် ခေတ် ဇၞော်မောဝ် ကလေင် ဂျိုင် တိုန် (Renaissance) ပ္ဍဲ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လိက်ဇာတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။
- ခေတ် အလဳဇြဗေတ် (Elizabethan Theatre): ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare) ကေုာံ ခရစ်သတဝ်ဖာ မာလဝ် (Christopher Marlowe) တအ် ဖန်ဗဒှ် လိက်ဇာတ် မနွံကဵု လညာတ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် နာနာ သာ် ရ။ ရှိတ်သပီးယား ဂှ် ချူ လဝ် လိက်ဇာတ် ၃၉ ဇာတ် (Tragedy, Comedy, History) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒှ် လိက်ဇာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် အင်္ဂလိက် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။[၃]
၄။ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ဇာတ် (Modern Era and Changes in Playwriting)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် အစာလိက်ဇာတ် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် လိက်ဇာတ် မကော်စ ပရေင်ဍာံပြ (Realism) ကေုာံ သဘာဝ (Naturalism) ရ။
- ဟေန်ရစ် အိပ်သေန် (Henrik Ibsen): အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်နဝ်ဝေ ညးမဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် "မအံက် လိက်ဇာတ် ခေတ်တၟိ" (Father of modern drama)။ ညး ချူ လဝ် လိက်ဇာတ် မပ္တံကဵု A Doll's House မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။
- အာန်တွန် ချေကံက် (Anton Chekhov): အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်ရုရှာ ညးမချူ လဝ် ဇာတ် မအာရီုစွံ လတူ အကာဲအရာ စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဟီုဂး လၟိုန် တ္ၚဲ (Subtext) ရ။
- ခေတ် လက္ကရဴ (Post-War): ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ၊ အစာလိက်ဇာတ် ဗီုကဵု အာသာ မဳလာ (Arthur Miller) ကေုာံ သာမြူရယ် ဗက်ကေတ် (Samuel Beckett) တအ် ချူ လဝ် ဇာတ် မလ္ၚတ် ပရူ ဒဒှ် လမျီု မသၠးပွး ကေုာံ ဒဒှ် မဟွံမဲ အဓိပ္ပါယ် (Theatre of the Absurd) ရ။[၄]
၅။ လၟေင် ကမၠောန် အစာလိက်ဇာတ် (The Playwriting Process)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ချူ လိက်ဇာတ် မွဲ ဂှ် တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် အစာ မွဲ ကု မွဲ ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် ပါလုပ် လၟေင် ကမၠောန် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
- လညာတ် တမ် (Concept and Premise): စတမ် နူကဵု ကသပ်၊ တင်သၟာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - မု ကတဵုဒှ် ယဝ်ရ ညးမွဲ မွဲ သ္ဒး ရုဲစှ် အကြာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ကဵု ဍုင်)။
- လဒက်ပတန် (Outlining/Structuring): ဖျေဟ် လဒက်ပတန် ဇာတ် နကဵု ခဏ် (Acts) ကေုာံ ဒတန် (Scenes)။ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ လဒက်ပတန် ပိ ခဏ် (Three-act structure - စ, လဒေါဝ်, ကၞောတ်)။
- ချူ လိက်မူကြမ်း (Drafting): စ ချူ လဟီု (Dialogue) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်။ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် အစာ လိက်ဇာတ် သ္ဒး ဖန် ညံင် ရမ္သာင် ညးပါလုပ် (Character voices) ဂွံ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်။
- ကလေင် ပလေဝ် (Rewriting and Revision): အစာ လိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု ဒဒှ်ရ "ပရေင်ချူ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလေင်ချူ ရ" (Writing is rewriting)။ ညးတအ် ပလေဝ် ညံင် ဇာတ် ဂွံ တပ် ကေုာံ ဟွံဂွံ ဂၠိင် လောန် အာ။
- ပရေင်ဗှ် လိက် (Read-through and Workshop): အစာ လိက်ဇာတ် ကော် သၟာဇာတ် တအ် ဗှ် ထ္ၜး လိက်ဇာတ် ဂှ် တုဲ ကလင် ရမ္သာင် ဍာံဍာံ ညံင် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လဟီု တအ် ဂှ် ဍိုတ် သၟဟ် မာန် ဟွံမာန် ရ။[၅]
၆။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ လိက်ဇာတ်ဂမၠိုင် (Forms and Types of Plays)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အစာလိက်ဇာတ် တအ် ချူ လိက်ဇာတ် နကဵု ဂကူ (Genres) နာနာ သာ် ရ။
| ဂကူ ဇာတ် (Genre) | ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ | ဥပမာ လိက်ဇာတ် |
|---|---|---|
| ဇာတ်လောတ်/ဇာတ်ဟောံ (Tragedy) | ဇာတ် မနွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ဇၞော်၊ မလေပ် အုပ်ကၠေအ် နကဵု ပရေင်ဟောံဗြမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစိုတ်။ အဓိက သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဓရ်ဍာံ လမျီု။ | Hamlet (Shakespeare), Death of a Salesman (Miller) |
| ဇာတ်ဂြိုင် (Comedy) | ဇာတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ညးမဗဵု ဂွံ ဂြိုင်၊ မလေပ် အုပ်ကၠေအ် နကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ သ္ၚိမင်္ဂလ။ | A Midsummer Night's Dream (Shakespeare), The Importance of Being Earnest (Wilde) |
| ဇာတ် မဳလဝ်ဒရာမာ (Melodrama) | ဇာတ် မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် သ္ကာတ်မြဟ်၊ မပါ်ခြာ မၞိဟ်ခိုဟ် ကဵု မၞိဟ်ပရေအ် ဍာံဍာံပြပြ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်ခိုဟ် ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ကၞောတ်။ | The Drunkard (W.H. Smith) |
| ဇာတ် လောတ်-ဂြိုင် (Tragicomedy) | ဇာတ် မပံင်ကောံ လဝ် ပရေင်ဟောံဗြမ် ကေုာံ ပရေင်ဂြိုင်၊ ထ္ၜး ဘဝ ဍာံပြ မနွံ သီု ၜါ သာ်။ | Waiting for Godot (Beckett) |
၇။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အစာလိက်ဇာတ်၊ သၟာဇာတ် ကေုာံ အစာပကောံပကေဝ် (Relationships in Theatre)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ဇာတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ဆ လိက် ပ္ဍဲ လတူ စက္ခော သၟး ရ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဂကောံ ပေါဲဇာတ် တအ်။ ပရေင်ဆက်စပ် အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။
- ကု ညးပကောံပကေဝ် (Director): အစာလိက်ဇာတ် ကဵု လိက်ဇာတ် ကု ညးပကောံပကေဝ်။ ညးပကောံပကေဝ် ဂှ် သ္ဒး ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် တုဲ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် စင်၊ လျး၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု လိက်ဇာတ် ဂှ် ရ။
- ကု သၟာဇာတ် (Actors): သၟာဇာတ် တအ် ဂှ် ဒှ် ညးမကဵု လမျီု ကု လိက်ဇာတ် ရ။ အစာလိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် တက်ကျာ ကု သၟာဇာတ် တအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လဟီု ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဍာံဍာံ ရ။
- ကု ညးမဗဵု (Audience): တင်ရန်တၟအ် အလုံစုံ ဂှ် ဒှ် ညးမဗဵု ရ။ အစာလိက်ဇာတ် သ္ဒး ချူ ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ပါလုပ် လ္ၚတ် ကေုာံ ဒုင်စသိုင် (Empathy) ပရူပရာ ဂှ် မာန် ရ။
၈။ အစာလိက်ဇာတ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဂမၠိုင် (Famous Playwrights in the World)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် နွံ အစာလိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ လဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။
- မဝ်လဳယျာ (Molière): အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်ပြင်သေတ် (17th Century) မပြာကတ် နကဵု ဇာတ်ဂြိုင် မစုတ်စောဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုကဵု Tartuffe ရ။
- တေန်နက်သဳ ဝဳလဳယောမ် (Tennessee Williams): အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်အမေရိကာန် (20th Century) မပြာကတ် နကဵု ဇာတ် မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ဇြိုဟ်နက် ဗီုကဵု A Streetcar Named Desire ရ။
- သဝ်ယေန်ကာ (Wole Soyinka): အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်နိုင်ဂျဳရီးယား ညးမကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize in Literature) ပထမအိုတ် နူ အာဖရိက၊ မချူ လဝ် ဇာတ် မပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် အာဖရိက ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။
၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Challenges in the Modern Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အစာလိက်ဇာတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် နာနာ သာ် ရ -
- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် (Financial Challenges): ပရေင်ကၠောန် ပေါဲဇာတ် လတူ စင် ဂှ် စကာ သြန် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးပတိတ် ဇာတ် (Producers) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် လိက်ဇာတ် နူကဵု အစာ မပြာကတ် တုဲ တုဲ တအ် သၟး တုဲ၊ သွက် အစာလိက်ဇာတ် တၟိ တအ် ဂွံ ဂွံ ဒၞာဲ စင် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။
- ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ တဳဗဳ (Competition with Film/TV): ခေတ် လၟုဟ် ညးမဗဵု တအ် ဒးစိုတ် ရုပ်ဒမျိုင် (Movies) ကေုာံ တဳဗဳ (Netflix, etc.) ဂၠိုင် နူကဵု ပေါဲဇာတ် လတူ စင် ရ။ အစာလိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် ပြံင် အာ ချူ လိက်ဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် (Screenwriting) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင် ရ။
၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် လိက်ဇာတ် (Conclusion and Future of Playwriting)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ယေန်သၞာင် ပေါဲဇာတ် ရ။ ညးတအ် ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် ဒ္ၚောဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ညာတ် ဂကောံမၞိဟ်၊ သွက်ဂွံ ဟီု စၞး ညးမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လိက်ဇာတ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ကရောမ် နည်းပညာ တၟိ (ဥပမာ Digital theatre) မာန် ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် ဍာံပြ မဒှ် ပရေင်ဟီု ဇာတ်လမ်း အကြာ ကောန်မၞိဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် ဍာံဍာံ (Live storytelling) ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ လၟိုန် ရောင်။ အစာလိက်ဇာတ် ဂှ် ဆက် ဒှ် မၞိဟ် မသြိုင်ခၞံ ဘုံ လမျီု လတူ စင် မွဲ သာ် ပၠန် ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Edgar, David (2009). How Plays Work. Nick Hern Books, 15-20။
- ↑ Brockett, Oscar G. (2007). History of the Theatre, 10th, Pearson, 20-35။
- ↑ Carlson, Marvin (1993). Theories of the Theatre: A Historical and Critical Survey. Cornell University Press, 85-92။
- ↑ Innes, Christopher (2002). Modern British Drama: The Twentieth Century. Cambridge University Press, 150-165။
- ↑ Wright, Michael (1997). Playwriting in Process: Thinking and Working Theatrically. Heinemann, 45-60။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- လိက်ပတ် (Literature)
- ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare)
- ပေါဲဇာတ် (Theatre)
- သၟာဇာတ် (Actor)
- ညးပကောံပကေဝ် (Director)