အဆက်ကၠာ
| ကဏ္ဍ အဓိက | ဘာသာဗေဒ၊ သဒ္ဒါ၊ ဗေဒဝေါဟာရ |
|---|---|
| ဂကူ သဒ္ဒါ | အဆက်ဂမၠိုင် |
| ဒၞာဲ မဆက်စုတ် | ဂတ ဝေါဟာရ တမ် |
| မဆက်စပ် တၞဟ်ဟ် | အဆက်လဒေါဝ်၊ အဆက်လက္ကရဴ |
အဆက်ကၠာ (အၚ်္ဂလိက်: Prefix) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် မအက္ခရ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ် မအရေဝ် မဆက် စုတ် ပ္ဍဲ ဂတ ဝေါဟာရ တမ် မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် အဓိပ္ပါယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ သဒ္ဒါ သွက် ဝေါဟာရ ဂှ် ရ။ အဆက်ကၠာ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အဆက်ဂမၠိုင် တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပၠုပ် စုတ် အဆက်ကၠာ ဏအ် ဂှ် ဍေံတအ် ကော်စ ပရေင် ဆက်ကၠာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဒ္ဒါ ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ မ္ဂး အဆက်ကၠာ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ဥပသာရ ရ။
၁။ သဘဴဓရ် သဒ္ဒါ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဆက်ကၠာ ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒကုတ်ဒကဴ မအရေဝ် မဟွံဗၠးၜး မွဲ ရ။ ဟီု မွဲသာ် ပၠန် မ္ဂး၊ အဆက်ကၠာ တအ် ဂှ် ဍေံ တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ဍေံ ညံင်ရဴ မအရေဝ် မွဲ ဟွံမာန် တုဲ၊ ဍေံ ဒး ဍိုက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝေါဟာရ တမ် မွဲမွဲ တွဵု ရ။
- ပရေင် ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ်: ကာလ စုတ် လဝ် အဆက်ကၠာ မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် တမ် ဂှ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ (ဥပမာ - ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် မအရေဝ် မတွဟ်ဂး "တုပ်သၟဟ်" ဂှ် ကာလ ထပ် စုတ် အဆက်ကၠာ ဂတ ဍေံ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် အာ "ဟွံတုပ်သၟဟ်" ရ)။
- ပရေင် ပြံင်လှာဲ ကဏ္ဍ: လဆောဝ် မ္ဂး အဆက်ကၠာ ဂှ် ဍေံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ မအရေဝ် ဍေံ ရ။ (ဥပမာ - နူကဵု နာမ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ကြိယာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နူ ကြိယာ ပြံင် အာ နာမ်)။
၂။ အဆက်ကၠာ ပ္ဍဲ ဘာသာမန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဘာသာမန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဘာသာ မၞုံကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ အဆက်ကၠာ ကေုာံ အဆက်လဒေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မွဲ ရ။ သၞောတ်ဝ် အဆက်ကၠာ ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ တၟိ တအ် ရ။
- အဆက်ကၠာ "ပ-": ဍေံ ဒှ် အဆက်ကၠာ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကြိယာ ပကတိ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ကြိယာ ပြုလုပ် ရ။
* ဥပမာ - ခိုဟ် (ပကတိ) -> ပခိုဟ် (ပကဵု ညံင်ဂွံ ခိုဟ်)။ တိုန် -> ပတိုန်။
- အဆက်ကၠာ "မ-": ဍေံ ဒှ် အဆက်ကၠာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် နာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် မွဲမွဲ ရ။
* ဥပမာ - ဂွံ -> မဂွံ (ညးမကလိဂွံ)။ ဒှ် -> မဒှ်။
- အဆက်ကၠာ "အ-": ဍေံ ဒှ် အဆက်ကၠာ မကၠုင် နူ ပါဠိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် တမ် ဝေါဟာရ မန် မတွဟ်ဂး ပရေင် ဟွံမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပ္တန် နာမ် ရ။
* ဥပမာ - ခိုဟ် -> အခိုဟ် (အရာ မခိုဟ်)။ တၟိ -> အတၟိ။
၃။ အဆက်ကၠာ ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် လေဝ် သုင်စောဲ ဒၟံင် အဆက်ကၠာ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် တအ် ရ။
- အဆက်ကၠာ မတွဟ်ဂး ဟွံမွဲ (Un- / Dis-): ပကဵု ညံင် အဓိပ္ပါယ် ဂွံ ဒှ် အာ ဒစးဒုင်။
* ဥပမာ - Happy -> Unhappy (ဟွံမိပ်သၠံင်)။ Connect -> Disconnect (ပိုတ်သကုတ်)။
- အဆက်ကၠာ မတွဟ်ဂး ကလေင် (Re-): ပကဵု ညံင် အဓိပ္ပါယ် မကလေင် ကၠောန် မွဲ ဝါ ပၠန်။
* ဥပမာ - Build -> Rebuild (ကလေင် သြိုင်)။ Write -> Rewrite (ကလေင် ချူ)။
- အဆက်ကၠာ မတွဟ်ဂး ကိုပ်ကၠာ (Pre-): ပကဵု ညံင် အဓိပ္ပါယ် မက္တဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ။
* ဥပမာ - View -> Preview (မရံင် ကိုပ်ကၠာ)။
၄။ တၞဟ်ခြာ ကု အဆက် တၞဟ်ဟ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဆက်ကၠာ ဝွံ ဍေံ ဟွံတုပ် ကု အဆက် တၞဟ်ဟ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဗေဒဝေါဟာရ တအ် ရ။
- အဆက်လက္ကရဴ: ဍေံ ဒှ် အဆက် မထပ် စုတ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ် သွက် ဝေါဟာရ တမ် မွဲ ရ။ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် မ္ဂး "-ness", "-ing" တအ် ရ)။ ဘာသာမန် ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု သၞောတ်ဝ် အဆက်လက္ကရဴ ရ။
- အဆက်လဒေါဝ်: ဍေံ ဒှ် အဆက် မပၠုပ် စုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဝေါဟာရ တမ် မွဲ ရ။ ဘာသာမန် ဝွံ နွံ ကု အဆက်လဒေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ (ဥပမာ - "ကၠောန်" -> "ကမၠောန်"၊ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် "မ" ဂှ် ဒှ် အဆက်လဒေါဝ် ရ)။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- "Prefix in Linguistics". Encyclopedia Britannica.
- Mon Grammar and Morphology, Wikipedia.