အဆက်လဒေါဝ်
| ကဏ္ဍ အဓိက | ဘာသာဗေဒ၊ သဒ္ဒါ၊ ဗေဒဝေါဟာရ |
|---|---|
| ဂကူ သဒ္ဒါ | အဆက်ဂမၠိုင် |
| ဒၞာဲ မဆက်စုတ် | လဒေါဝ် ဝေါဟာရ တမ် |
| မဆက်စပ် တၞဟ်ဟ် | အဆက်ကၠာ၊ အဆက်လက္ကရဴ |
အဆက်လဒေါဝ် (အၚ်္ဂလိက်: Infix) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ မ္ဂး ဍေံ ဒှ် မအက္ခရ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ် မအရေဝ် မပၠုပ် စုတ် ပ္ဍဲ အကြာ လဒေါဝ် ဝေါဟာရ တမ် မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် အဓိပ္ပါယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ သဒ္ဒါ သွက် ဝေါဟာရ ဂှ် ရ။ အဆက်လဒေါဝ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အဆက်ဂမၠိုင် တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပၠုပ် စုတ် အဆက်လဒေါဝ် ဏအ် ဂှ် ဍေံတအ် ကော်စ ပရေင် ဆက်လဒေါဝ် ရ။ အဆက်လဒေါဝ် ဝွံ ဍေံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သထရဝ်အေရှာတေတ် မပ္တံကဵု ဘာသာမန်၊ ဘာသာ ခမေန် ကေုာံ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သထရဝ်နဳရှေန် တအ် ရ။
၁။ သဘဴဓရ် သဒ္ဒါ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဆက်လဒေါဝ် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု အဆက်ကၠာ ကေုာံ အဆက်လက္ကရဴ တအ် ရ။ ဍေံ ဟွံဆက် စုတ် ပ္ဍဲ က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဗတ ဝေါဟာရ မွဲ၊ ဆဂး ဍေံ ပါ် ထကး ထောအ် ဝေါဟာရ တမ် ဂှ် တုဲ ပၠုပ် စုတ် ဇကု ဍေံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အကြာ အက္ခရ် တအ် ရ။
- ပရေင် ပြံင်လှာဲ ကဏ္ဍ: ပ္ဍဲ ဘာသာမန် မ္ဂး၊ အဆက်လဒေါဝ် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကြိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး နာမဝိသေသန ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ နာမ် ရ။
- ပရေင် ထပ်စုတ် အဓိပ္ပါယ်: လဆောဝ် မ္ဂး ဍေံ ထပ် စုတ် ပရေင် လၟိဟ် ဂၠိုင် (ကိုန်ဗဟုဝစ်) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ကမၠောန် မဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံင် (Continuous action) တအ် ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဘာသာ တအ် ရ။
၂။ အဆက်လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ဘာသာမန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဘာသာမန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဘာသာ မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် အဆက်လဒေါဝ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ လှဲလး အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးကဝ် ရ။ သၞောတ်ဝ် ပၠုပ် အဆက်လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ကြိယာ ညံင် ဂွံ ဒှ် နာမ် ရ။
၂.၁။ အဆက်လဒေါဝ် "-မ-"
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍေံ ဒှ် အဆက်လဒေါဝ် မပြာကတ် အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် နာမ် နူကဵု ကြိယာ ရ။
- ကၠောန် (ကြိယာ) -> ကမၠောန် (နာမ် - အရာ မကၠောန်)
- စၠောအ် (ကြိယာ) -> စၟၠောအ် / ဇၟောအ် (နာမ်)
၂.၂။ အဆက်လဒေါဝ် "-န-" ဟွံသေင်မ္ဂး "-င်-"
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍေံ ဒှ် အဆက်လဒေါဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် နာမ် မဆေင် ကု ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာဝတ္ထု မွဲမွဲ ရ။
- ဒက် (ကြိယာ) -> ဒနက် (နာမ် - ဇုက် သွက်ဂွံ ဒက်)
- တွိင် (ကြိယာ) -> တၞိင် (နာမ် - ကိရိယာ သွက်ဂွံ တက်)
၂.၃။ အဆက်လဒေါဝ် "-ရ-"
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍေံ ဒှ် အဆက်လဒေါဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် နာမ် မဆေင် ကု လဒက်ပ္တန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် ရ။
- ပါ် (ကြိယာ) -> ပရအ် (နာမ် - အရာ မပါ် လဝ်)
- ဂိုဟ် (ကြိယာ) -> ဂရိုဟ် (နာမ်)
၃။ အဆက်လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဆက်လဒေါဝ် ဝွံ ဍေံ ဟွံပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အေန်ဒဝ်-ဥရောပ (Indo-European) မပ္တံကဵု အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဂျာမနဳ တအ် ရ။
- ဘာသာ ခမေန်: တုပ် ညံင်ရဴ မန် ကီု၊ ခမေန် လေဝ် သုင်စောဲ အဆက်လဒေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ (ဥပမာ - "ជឿ" [chuə] ပတှ်ေ -> "ជំនឿ" [chumnuə] ဓဝ်ပတှ်ေ)။
- ဘာသာ တာဂလံက် (Tagalog): ပ္ဍဲ ဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဖဳလဳပေန် ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် သုင်စောဲ အဆက်လဒေါဝ် "-um-" ကေုာံ "-in-" သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အခိင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကြိယာ ရ။ (ဥပမာ - "bili" ရာန် -> "bumili" ရာန် တုဲ)။
- ဘာသာ အင်္ဂလိက်: ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် မ္ဂး အဆက်လဒေါဝ် ဇေတ်တ် ဟွံမွဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အရေဝ် ပရမ် (Slang) ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ် ထဍေင် မ္ဂး ညးတအ် ပၠုပ် စုတ် မအရေဝ် မွဲ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် မအရေဝ် တၞဟ် မွဲ ညံင်ရဴ အဆက်လဒေါဝ် ကီု ရ။ (ဥပမာ - "abso-bloody-lutely")။ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ Tmesis ရ။
၄။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင် ပြံင်လှာဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဒက်ပ္တန် အဆက်လဒေါဝ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (Phonological change) ပ္ဍဲ ဝင် ဘာသာဗေဒ ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာမန် မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် အဆက်လဒေါဝ် တအ် ဂှ် ဍေံ ပၠုပ် စုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဗျည် တမ် (Initial consonant) ကေုာံ ဗျည် ဆက် (Medial consonant) ဟွံသေင်မ္ဂး သွိုရ် တအ် ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- "Infix in Linguistics". Encyclopedia Britannica.
- Mon Grammar and Morphology, Wikipedia.
- Shorto, H. L. (1962). A Dictionary of Modern Spoken Mon.