ထလာ်တိတ်အာနကဵုမာတိကာညိ

အဇဳဝိက

နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ

အဇဳဝိက (အၚ်္ဂလိက်: Ājīvika, သက္ကတ: आजीविक) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် ဘာသာ ကေုာံ သၞောတ် လညာတ် ဒဿန တမၠာ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်အိန္ဒိယ (India) မစတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ၊ အခိင် မတုပ် ကု အခိင် ကတဵုဒှ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဘာသာ ဂျိန် (Jainism) ရ။ ညးမဒက်ပတန် ဂိုဏ် ဏအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် မက္ခလဳ ဂေါသာလ (Makkhali Gosala) မဒှ် သမဏ ဟွံသေင်မ္ဂး ခမဳ တမၠာ မွဲ တၠ ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက အဇဳဝိက တအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် "နိယတိ" (Niyati) ဟွံသေင်မ္ဂး သဘဴ မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲတုဲ (Absolute determinism) မပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် အတိုင် လၟေင် သဘာဝ မဖန်လဝ် တုဲတုဲ ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဂစာန် နကဵု ပူဂိုလ် (Free will) တအ်ဂှ် ဟွံမဲ ရောင်။[၁]

ၜိုန်ရ ဂိုဏ် အဇဳဝိက ဝွံ ကေင် ဇၞော်မောဝ် ပြာကတ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် သၟိင် အသောက (Ashoka) ကီုလေဝ်၊ လက္ကရဴ ဏအ် ဂိုဏ် ဏအ် ကၠေအ်ကၠက် အာ နူကဵု အိန္ဒိယ လပါ်သၟဝ်ကျာ တုဲ ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ စဵုကဵု စိုပ် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် လိက်ပတ် အဇဳဝိက မူလ တအ် ကၠေအ် အာ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ပရူ ညးတအ် ဂှ် ဒးလ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု လိက်ပတ် ဝေတ်ဗ္တောန် ကေုာံ လိက် ဒစးဒုင် နူကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဘာသာ ဂျိန် တအ် သၟး ရ။

ဝှာင်:Barabar Caves Lomas Rishi Cave entrance.jpg
ထီု လဝ်မာသ် ရိသဳ (Lomas Rishi Cave) ပ္ဍဲ ထီု ဗာရာဗာ (Barabar Caves) မဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သၟိင်အသောက ကဵု လဝ် ဒါန် ကု ခမဳ အဇဳဝိက တအ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဝေါဟာရ "အဇဳဝိက" (Ājīvika) ဝွံ ကၠုင်နူ သက္ကတ (Sanskrit) ကေုာံ ပါဠိ (Pali) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမမင်မဲ လမျီု အတိုင် လၟေင် အခိုက်အလိုက်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ညးမဂျိုင် လမျီု နကဵု လညာတ် လမျီု ဓမ္မတာ" (Following the ascetic way of life) ရ။ နကဵု လညာတ် ဒဿန အိန္ဒိယ မ္ဂး၊ အဇဳဝိက ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သရမဏ (Sramana movement) မဒှ် ဂကောံ ခမဳ မဟွံဒုင်တဲ သၞောတ် ဗေဒ (Vedas) ကေုာံ သၞောတ် ဗြဟ္မဏ ရ။

ဂိုဏ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ ကု ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (Gautama Buddha) ကေုာံ မဟာဝဳရ (Mahavira) မဒှ် ညးမဒက်ပတန် ဘာသာ ဂျိန် ရ။ အဇဳဝိက တအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် နဲကဲ ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် ဗွဲမကြံင်မ္ၚုဟ် (Asceticism) တုဲ ညးတအ် ဟွံမဲ ကဵု သ္ၚိဌာန်၊ အာ စ အာဟာရ နကဵု ပရေင်အာတ် ပိဏ္ဍပါတ် သၟး ရ။

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ညးမဒက်ပတန် (History and Founder)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ညးမဒက်ပတန် ဂိုဏ် အဇဳဝိက အဓိက ဂှ် ဒှ် မက္ခလဳ ဂေါသာလ (Makkhali Gosala) ရ။ အတိုင် လိက် ဝင် ဂျိန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ညးတေအ် ဝွံ ဒှ် ညးမကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခရိုင် နွား (Cow-shed) တုဲ ယၟု "ဂေါသာလ" ဂှ် ကၠုင် နူ အရာ ဏအ် ရ။

ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂေါသာလ ဝွံ ကေင် ဒှ် လဝ် ကွး မဟာဝဳရ (Mahavira) ပွိုင် တြဴ သၞာံ ကီုလေဝ်၊ လက္ကရဴ ဏအ် ဟိုတ်နူကဵု လညာတ် သဘဴဓဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် တုဲ ညးတေအ် ပါ်တိတ် အာ တုဲ ဒက်ပတန် ဂိုဏ် အဇဳဝိက အလဵုဇကု ရ။ အတိုင် လိက် သာမညဖလသုတ် (Samannaphala Sutta) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ မက္ခလဳ ဂေါသာလ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အစာ တိတ္ထိ တြဴ တၠ (Six heretical teachers) မပြာကတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗုဒ္ဓ ရ။[၂]

၃။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ နိယတိ (Philosophy and Niyati/Determinism)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သဘဴဓဝ် အဓိက အိုတ် သွက် အဇဳဝိက တအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မကော်စ နိယတိ (Niyati) ဟွံသေင်မ္ဂး သဘဴ အရာ သီုဖအိုတ် မဖန်လဝ် တုဲတုဲ (Absolute determinism) ရ။

နကဵု လညာတ် ဂေါသာလ မ္ဂး -

  • ဘဝ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သဘဴ သဘာဝ မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု (Cosmic principle) တုဲ ကံကြမ္မာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂှ် ဖန်လဝ် တုဲတုဲ ရ။
  • ညံင်ရဴ တောဝ် ဇမၠိင် မွဲ လေင် ဖျေဟ် နူ လတူ ဒဵု တုဲ ဍေဟ် တိတ် အာ အတိုင် ဇမၠိင် ဍေဟ် သၟး ကီု၊ သတ္တဝါ တအ် လေဝ် သ္ဒး ဂေတ် အာ ပ္ဍဲ သံသာ အတိုင် လၟေင် မဖန်လဝ် တုဲတုဲ ဂှ် ရ။
  • ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဂစာန် ပူဂိုလ် (Free will)၊ ပရေင်လွဳ (Human effort)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် အစောံ (Manly vigor) တအ်ဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဟွံမဲ ရ။

၄။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် လတူ ကံ (Doctrine and Views on Karma)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဟိုတ်နူ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် နိယတိ ဂှ်ရ၊ လညာတ် အဇဳဝိက လတူ ကံ (Karma) ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂျိန် ဗွဲမလောန် ရ။

ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဵု ဂျိန် ဂှ် ကမၠောန် ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ပရေအ် (Good or bad actions) ဝွံ ပကဵု ညံင် ဖဵု ဂွံ တၞဟ်ခြာ ရ (Law of Karma)။ ဆဂး နကဵု လညာတ် အဇဳဝိက မ္ဂး -

  • ကမၠောန် ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေအ် ဂှ် ဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ ကံကြမ္မာ မဖန်လဝ် တုဲတုဲ ပုဟ်။
  • သတ္တဝါ တအ် သ္ဒး ဒုင်စသိုင် ဒဒိုက် ကေုာံ တသိုက် အတိုင် လၟေင် သဘာဝ (Destiny) သၟး ရ။
  • အရာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သဘဴ သဘာဝ တြဴ သာ် မတွဟ်ဂး - လာဘ် (Gain)၊ ဆောမ်လေင် (Loss)၊ တသိုက် (Joy)၊ ဒဒိုက် (Sorrow)၊ လမျီု (Life)၊ ကေုာံ ဂစိုတ် (Death) ရ။[၃]

၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂျိန် (Relationship with Buddhism and Jainism)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဂိုဏ် အဇဳဝိက ဝွံ ဒှ် ဂိုဏ် မပြိုင်ပကာန် အဓိက ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂျိန် ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။

  • ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ: ဗုဒ္ဓ ဝွံ ဒစးဒုင် လညာတ် နိယတိ (Determinism) အဇဳဝိက တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်နူ လညာတ် အဇဳဝိက ဝွံ ပလီု ထောအ် သဘဴ ကံ ကေုာံ ပရေင်လွဳ ပူဂိုလ် ဂှ်ရ၊ ဗုဒ္ဓ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် မက္ခလဳ ဂေါသာလ ဝွံ ဒှ် "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" (Wrong view) မအန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ရ။
  • ကု ဘာသာ ဂျိန်: ညးမဒက်ပတန် ဂျိန် (မဟာဝဳရ) ဝွံ ကေင် ဒှ် လဝ် ရဲ မက္ခလဳ ဂေါသာလ ကီုလေဝ်၊ လက္ကရဴ ဏအ် ညးတအ် ဒှ် သၞ တုဲ ပ္ဍဲ လိက် ဝင် ဂျိန် ဂှ် ချူ လဝ် ပရူ ဂေါသာလ နကဵု လညာတ် မပရေအ် ကေုာံ မလီုလာ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် လ္ၚဵု အဇဳဝိက မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံမဲ ကဵု ဗွိုက်လတက် (Nudity) တအ်ဂှ် တုပ် ကု ဂိုဏ် ဒိဂမ္ဗရ (Digambara) ပ္ဍဲ ဘာသာ ဂျိန် ကီု ရ。

၆။ လဒက်ပတန် ဂကောံ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Monastic Order and Practices)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ၜိုန်ရ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်လွဳ ဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ ကံကြမ္မာ ကီုလေဝ်၊ ခမဳ အဇဳဝိက တအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် နဲကဲ ကြံင်မ္ၚုဟ် (Extreme asceticism) ဗွဲမဇၞော် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် အဇဳဝိက ဂမၠိုင်
အခိုက်အလိုက် ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
ပရေင်ဟွံမဲ ဗွိုက်လတက် (Nudity) ခမဳ အဇဳဝိက ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစုတ် ဗွိုက်လတက် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်သၠးပွး နူ ကိလေသ။
ပရေင်မင် သဳလ စၞ (Dietary restrictions) စ အာဟာရ ဗွဲမအောန်၊ လ္ၚဵု စ ဆ တၞးဆု ကေုာံ သတ်ဆု မဒတုံ စှ်ေ သၟး။
ပရေင်ဒုင် ဒဒိုက် (Self-mortification) တန်တဴ ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓါတ်ဂံက် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လိင် စိုတ်။
ပရေင်တြး သၞောတ် (Singing and dancing) အတိုင် လိက် တမၠာ၊ အဇဳဝိက တအ် လဆောဝ် လှ်ေ ဒယှ်ေ သွက်ဂွံ ထ္ၜး လညာတ် လမျီု (Ritualistic practices)။

၇။ ခေတ် သၟိင်အသောက ကေုာံ ထီု ဗာရာဗာ (Ashoka Era and Barabar Caves)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဂိုဏ် အဇဳဝိက ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင်ထံက်ပင် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အခိင် လက်ထက် သၟိင် မောရိယ (Mauryan Empire) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara) ကေုာံ ကောန် ညး သၟိင် အသောက (Ashoka) ရ။

သၟိင် အသောက ဝွံ ၜိုန်ရ ညး ဒှ် ညးမရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ ညး ကဵု လဝ် အခေါင် သၠးပွး ဘာသာ (Religious tolerance) ရ။ ညး ကဵု လဝ် ဒါန် ဖန်ဗဒှ် ထီု တၟအ် မကော်စ ထီု ဗာရာဗာ (Barabar Caves) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗဳဟာ (Bihar) သွက် ခမဳ အဇဳဝိက တအ် ဂွံ တန်တဴ ရ။ လိက်တၟအ် အသောက မနွံ ပ္ဍဲ ထီု ဏအ်ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ဝင် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဇဳဝိက ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။[၄]

၈။ သုတေသန လိက်ပတ် ကေုာံ သက်သဳ ဝင် (Texts and Historical Evidence)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပြသၞာ အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် အဇဳဝိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် လိက်ပတ် မူလ ညးတအ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက် ညးတအ် မကော်စ သုတ် ၉ သာ် (Nine Purvas) ဂှ် ကၠေအ် အာ လအ် တေအ် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် ဒးလ္ၚတ် ကေတ် ပရူ အဇဳဝိက နူကဵု -

  • လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ: မပ္တံကဵု သာမညဖလသုတ် (Samannaphala Sutta) ကေုာံ လိက် ဓမ္မပဒ (Dhammapada)။
  • လိက် ဂျိန်: မပ္တံကဵု ဘဂဝတဳ သုတ် (Bhagavati Sutra) မချူ လဝ် ဝင် ကေုာံ လညာတ် ဂေါသာလ။
  • လိက်တၟအ်: လိက်တၟအ် သၟိင်အသောက ကေုာံ လိက်တၟအ် သၟိင် ဒဿရထ (Dasaratha) မနွံ ပ္ဍဲ ထီု ဗာရာဗာ ကေုာံ နာဂါရ်ဂျူနဳ (Nagarjuni Caves)။

၉။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ (Decline and Survival in South India)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ကြဴနူ ခေတ် မောရိယ တုဲ၊ သြဇာ အဇဳဝိက ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် ပြိုင်ပကာန် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ (Hinduism) တအ် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ တာမေလ် နာဒူ (Tamil Nadu) ကေုာံ ကာနတက (Karnataka) ဂှ်၊ ဂိုဏ် အဇဳဝိက တအ် ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ ဒၟံင် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ စဳအဳ ရ။ လိက်တၟအ် တာမေလ် (Tamil inscriptions) ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အဇဳဝိက တအ် ဒးဒုင် ကံက် အခေါန် (Taxes) တွဵု ကေုာံ ညးတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ညးတအ် ပံင်ကောံ လီုလာ် အာ အပ္ဍဲ လညာတ် ဝေဒန္တ (Vedanta) ကေုာံ ဟိန္ဒူ ဘက်တဳ (Bhakti movement) ရ။[၅]

၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဒဿန ခေတ်တၟိ (Legacy and Influence on Modern Philosophy)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ၜိုန်ရ ဂိုဏ် အဇဳဝိက ဏအ် ကၠေအ်ကၠက် အာ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ဒဿန ညးတအ် ဝွံ နွံကဵု သြဇာ လတူ လညာတ် ဒဿန အိန္ဒိယ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။

  • လညာတ် Materialism: အဇဳဝိက ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လညာတ် သဘာဝဗေဒ (Naturalism) ကေုာံ လညာတ် ရုပ်ဝါဒ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ (တုပ် ကု ဂိုဏ် စာရ်ဗာက Charvaka)။
  • ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ: လညာတ် ညးတအ် မပတှ်ေ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု "အဏု" (Atoms) ဂှ် ဒှ် လညာတ် အဏုဗေဒ (Atomism) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ ရ။
  • လညာတ် ဒဿန ခေတ်တၟိ: သဘဴ နိယတိ (Determinism) ဝွံ တုပ် ညံင် သဳအိုရဳ ပရေင်ဖန်လဝ်တုဲတုဲ ပ္ဍဲ ဒဿန ခေတ်တၟိ ကေုာံ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern physics) မပတှ်ေ ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ဝွံ တန်တဴ လတူ ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ် လဝ် တုဲတုဲ ရ။
  1. ↑ Basham, A. L. (2002). History and Doctrines of the Ajivikas, a Vanished Indian Religion. Motilal Banarsidass, 10-25။
  2. ↑ Bronkhorst, J. (2007). Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India. Brill, 45-52။
  3. ↑ Warder, A. K. (1998). Indian Buddhism. Motilal Banarsidass, 32-40။
  4. ↑ Thapar, R. (1997). Asoka and the Decline of the Mauryas. Oxford University Press, 150-160။
  5. ↑ Dundas, P. (2002). The Jains, 2nd, Routledge, 28-35။