အဗူဂဳဒါ

အဗူဂဳဒါ Abugida / Alphasyllabary
သၞောတ်အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ ဗီုပြင် ပွမစုတ် သဵု ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ (ဂကောံအက္ခရ် ဗြဟ္မဳ)
ဂကူ သၞောတ်အက္ခရ်	ဗျည် ကေုာံ သဵု (Segmental)
မခုတ်ယၟု နကဵု	ပဳတာ တဳ. ဒနေယျလ် (Peter T. Daniels) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀
အခိင် စကတဵုဒှ်	ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ)
လက္ချဏ် အဓိက	ဗျည်ဂမၠိုင် နွံကဵု ရမ္သာင်သဵု မပါတုဲသား
မပြာကတ် ပ္ဍဲလောကဓါတ်	အက္ခရ်မန်၊ အက္ခရ်ဗၟာ၊ သေံ၊ ခမေန်၊ ဒေဝနာဂရဳ၊ ဂဳအက်ဇ် (Ge'ez)

အဗူဂဳဒါ (အၚ်္ဂလိက်: Abugida) ဟွံသေင်မ္ဂး အာလ်ဖာသဳလာဗရဳ (Alphasyllabary) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်အက္ခရ် မွဲဂကူတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်မ္ဂး ဗျည် (Consonant) တအ်ဂှ် ဒှ် အဓိကတုဲ သဵု (Vowel) တအ်ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မစုတ်ဗပေင် လတူ၊ သၟဝ်၊ ဂတ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴ ဗျည် တအ်ရ။

ဗီုပြင် အဓိက သွက် အဗူဂဳဒါ ဂှ် မအက္ခရ် ဗျည်ဇေတ်တ် မွဲမဂှ် နွံကဵု "ရမ္သာင်သဵု မပါတုဲသား" (Inherent vowel) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု အက္ခရ်မန် မလိက် "က" ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် /ka/ မဒှ် ရမ္သာင် ဗျည် (k) ကေုာံ သဵု (a) မပံင်လဝ်ရ။ ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင်သဵုမ္ဂး၊ ဒးစုတ် သင်္ကေတသဵု တၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု (ိ, ု, ေ, ော) တအ်ရ။ သၞောတ်အက္ခရ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအគ្នေយ် (မပ္တံကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ ခမေန်) ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သၞောတ်အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ ဏအ်ရ။

နိရုတ္တိ (Etymology)

ဝေါဟာရ "အဗူဂဳဒါ" (Abugida) ဝွံ ဒးဒုင် ခုတ်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ နကဵု အစာသုတေသန ဘာသာဗေဒ အမေရိကာန် မနွံယၟု ပဳတာ တဳ. ဒနေယျလ် (Peter T. Daniels) ရ။

ညးဝွံ ကေတ်လဝ် သဇိုင် နူကဵု မလိက် ပန်မ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူကဵု အက္ခရ် ဂဳအက်ဇ် (Ge'ez script) မစကာ ပ္ဍဲဍုင် အဳသဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopia) မတွဟ်ဂး အ (A - አ)၊ ဗူ (Bu - ቡ)၊ ဂဳ (Gi - ጊ)၊ ကေုာံ ဒါ (Da - ዳ) တုဲ ပံင်ပ္ကောံ ခုတ်လဝ် ယၟုဏအ်ရ။ လဒက်ပ္တန် ယၟုဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ယၟု "အာလ်ဖာဗေတ်" (Alphabet) မကေတ်လဝ် နူ အက္ခရ် ဂရိတ် ကိုပ်ကၠာၜါမ A (Alpha) ကဵု B (Beta) ကီုရ။

လက္ချဏ် ကေုာံ ဗီုပြင်ဂမၠိုင် (Characteristics)

သၞောတ်အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ ဝွံ နွံကဵု လက္ချဏ် တၞဟ်ခြာ အဓိက (၃) သာ်ရ- ၁။ ရမ္သာင်သဵု မပါတုဲသား (Inherent vowel): ဗျည် ဓမ္မတာ မွဲမ (ဥပမာ - "ခ") ဂှ် ဟွံမဲကဵု သင်္ကေတသဵုလေဝ် ရမ္သာင်သဵု မွဲမ (ဗွဲမဂၠိုင် ရမ္သာင် 'အ' ဟွံသေင်မ္ဂး 'အာ') ပါဒၟံင် တုဲသားရ။ ၂။ သင်္ကေတ သဵုမစုတ်ဗပေင် (Dependent vowels): ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင်သဵုမ္ဂး၊ မလေပ် ထပ်စုတ် သင်္ကေတ (Diacritics) ပ္ဍဲ ဗျည်ဂှ်ရ။ ဥပမာ - စုတ် "ိ" တုဲ ဒှ်အာ "ခိ" ရ။ ၃။ အက္ခရ် သဵုအလဵုဇကု (Independent vowels): ယဝ်ရ သဵုဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂတအိုတ် (တမ်မအရေဝ်) မ္ဂး၊ မလေပ် စကာ အက္ခရ်သဵု တၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - ဣ၊ ဥ၊ ဧ) ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ဗျည် "အ" နဒဒှ် သဇိုင်တုဲ စုတ် သဵု ရ။

ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ်အက္ခရ် တၞဟ်ဂမၠိုင်

သၞောတ်အက္ခရ် ပ္ဍဲလောကဓါတ်ဝွံ ပါ်လဝ် ပိဂကူ အဓိကတုဲ အဗူဂဳဒါ ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ် ၜါတၞဟ်ဂှ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

• အဗူဂဳဒါ (Abugida): ဗျည် ဒှ် အဓိက၊ သဵု ဒှ် သင်္ကေတ။ (ဥပမာ - အက္ခရ်မန်၊ ဟိန္ဒဳ၊ သေံ)။
• အာလ်ဖာဗေတ် (Alphabet): ဗျည် ကဵု သဵု ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် တုပ်သၟဟ်တုဲ ဒးချူ ယှိုယ်လဝ် ရေင်သကအ်ရ။ ရမ္သာင်သဵု ဟွံပါ ပ္ဍဲ ဗျည်ရ။ (ဥပမာ - အက္ခရ် အင်္ဂလိက် (Latin)၊ အက္ခရ် ဂရိတ်)။
• အဗဂျာဒ် (Abjad): သၞောတ်အက္ခရ် မချူလဝ် ဆ ဗျည် သၟးတုဲ၊ ရမ္သာင်သဵု တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက်တအ် ဒးစုတ်ကေတ် ဇကုအပိုင် အတိုင် အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ်ရ။ (ဥပမာ - အက္ခရ် အာရာဗဳ (Arabic)၊ အက္ခရ် ဟဳဗရူး (Hebrew))။

ဂကောံ အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ ဂမၠိုင် (Families of Abugidas)

ပ္ဍဲကဵု လောကဓါတ်ဏအ် ဂကောံ အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နွံ (၃) ဂကောံ အဓိက ရ-

1. ဂကောံအက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts): ဒှ် ဂကောံအက္ခရ် မဇၞော်အိုတ်တုဲ ကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယ ကိုပ်ကၠာခေတ် အေဒဳ ရ။ အက္ခရ်မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ ခမေန်၊ တိဗေတ် ကေုာံ အက္ခရ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ သီုဖအိုတ် (ဒေဝနာဂရဳ၊ တာမဳလ် စသဖြင့်) ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ရ။
2. အက္ခရ် အဳသဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopic scripts): ဒှ် အက္ခရ် မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အဳသဳယဝ်ပဳယျာ ကေုာံ အဳရဳထရဳယာ (Eritrea) မပ္တံကဵု အက္ခရ် ဂဳအက်ဇ် (Ge'ez) ကေုာံ အမာရိတ် (Amharic) တအ်ရ။
3. အက္ခရ် ကနေဒါ တမ်မူလ (Canadian Aboriginal syllabics): ဒှ် အက္ခရ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ သွက် ကောန်ဂကူ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ဍုင် ကနေဒါ (Canada) တအ်ရ။

ဆက်လ္ၚတ်

• ဝင်အက္ခရ်မန်
• သၞောတ်အက္ခရ်
• ဗျည်
• သဵု
• အာလ်ဖာဗေတ် (Alphabet)