အရေဝ်ပါဠိ
| အရေဝ်ပါဠိ (Pali) | |
|---|---|
| ဒေသ | အိန္ဒိယ (တြေံ), သိရိလင်္ကာ၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လဴ၊ ကမ္ဘောဒီးယား (Liturgical) |
| ဒေသ | South Asia, Southeast Asia |
| ခေတ်ကာလ | ၅ ဗွဝ်ကၠံ BC စိုပ် ပစ္စုပ္ပန် |
Indo-European / Indo-Aryan | |
| Brahmi (တြေံ), အက္ခရ်မန်, Sinhalese, Thai, Devanagari | |
| ကောဒ်အရေဝ်ဘာသာ | |
| ISO 639-3 | – |
အရေဝ်ပါဠိ (အင်္ဂလိက်: Pali; သက္ကတ: Pāḷi) ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ် "ပၞောန်လိက်" (Line/Text) ရ။ ဍေံဒှ်ဘာသာမစကာ ပ္ဍဲကဏ္ဍပညာဗုဒ္ဓဘာသာထေရဝါဒအလုံမွဲရ။ နကဵုမတ်တၠပညာဘာသာဗေဒ (Linguistics) မ္ဂး ပါဠိဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ အာရိယာန် (Indo-Aryan) မနွံကဵုလဒက်ပတန် လောဲသွာနူ အရေဝ်သက္ကတ ညိညရ။
ဝေါဟာရဗေဒ ကေုာံ တံမူလ (Etymology and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မလိက် "Pali" ဝွံ အစာတၠတအ် သ္ၚဳဂၠေပ်လဝ်:
- Pāḷi: မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပၞောန်လိက် မထိင်ဒဝ်လဝ်ဒေသနာကျာ်" ရ။
- Magadhi: တၠပညာဗွဲမဂၠိုင် ပတေဟ်ကေတ်ဒဒှ်ရ ပါဠိဝွံ ကၠုင်နူအရေဝ်မာဂဓ (Māgadhī) မဒှ်အရေဝ်ကျာ်တြဲမဟီုတွဟ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသမဇ္ဇျိမဒေသရ။
လက်သဏ္ဍာန် သဒ္ဒါ (Grammatical Features)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဒ္ဒါပါဠိဝွံ နွံကဵုသၞောတ်မစိစောန်:
- Vowels & Consonants: ပါဠိနွံကဵုသရ (၈) မ ကေုာံ ဗျည် (၃၃) မ (ယဝ်ရရိုဟ် နိဂ္ဂဟိတ) ရ။
- Declension (ဝိဘတ်): နွံကဵုဝိဘတ် (၈) ဂကူ (Nominative, Accusative, etc.) ညံင်ရဴသက္ကတ၊ ဆဂး ဒွိဝုစ် (Dual number) ဟွံမွဲရ။
- Phonology: ပါဠိဝွံ ရမ္သာင်ဍေံ ညှေအ်ညှောအ်တုဲ လောဲသွာသွက်ဂွံဗှ်ရ။
ဆက်စပ်ကဵု အာဲကၟာဲပညာမန် (Influence on Mon Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဘာသာမန်ဝွံ ဒုင်ကေတ်လဝ်သြဇာ အရေဝ်ပါဠိ ဇြိုဟ်နက်အိုတ်မွဲ:
- အက္ခရ်: အက္ခရ်မန် ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံချူရမ္သာင်ပါဠိ ဗွဲကိုပ်ကၠာရ။
- ဝေါဟာရ: မလိက်မန် မဆေင်ကဵုဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်နူပါဠိ (ဥပမာ - သဳလ၊ မေတ္တာ၊ ပညာ၊ ဝိရိယ) ရ။
- ပညာဘာလကျာ်: သၞောတ်ပညာမန်တြေံဂှ် ဒုင်သဇိုင်ကဵု ပွမဗ္တောန်သဒ္ဒါပါဠိ (နကဵုကျာ်သြဳ ၈ စောင်) ရ။
အက္ခရ်မစကာ (Scripts Used for Pali)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဠိဟွံမွဲကဵုအက္ခရ်တိုက်ရိုက်၊ ဍုင်လဵုမဒုင်ကေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး စကာအက္ခရ်ဍုင်ဂှ် သွက်ဂွံချူပါဠိရ:
- ဗၟာ/မန်: စကာအက္ခရ်မန်-ဗၟာ (နဒဒှ်အဓိက ပ္ဍဲဒေသပိုဲ)။
- သိရိလင်္ကာ: စကာအက္ခရ် သိင်္ဃိုရ် (Sinhala script)။
- ယူရောပ်: စကာအက္ခရ် ရဝ်မေန် (Roman script/IAST)။