အရေဝ်ပြင်သေတ်

ဝှာင်:New-Map-Francophone-World.svg

အရေဝ်ပြင်သေတ် - ဍုင် ကေုာံ ဒေသ မဟီုအရေဝ်ပြင်သေတ် အလုံဂၠးတိ (အရံင်ဍာ်သွာ်: နဒဒှ် အရေဝ်မိမ ကေုာံ အရေဝ်ရုင်)

အရေဝ်ပြင်သေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာပြင်သေတ် (ပြင်သေတ်: Français) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံရဝ်မာန် (Romance language) မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု တၞောဝ်အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ဥရောပ (Indo-European) မွဲရ။ အရေဝ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်လာတေန် (Vulgar Latin) ပ္ဍဲခေတ် အေန်ပါယာရဝ်မ တုဲ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ပ္ဍဲဍုင် ပြင်သေတ် ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး၊ မၞိဟ်မဟီု အရေဝ်ပြင်သေတ် နဒဒှ် အရေဝ်မိမ ကေုာံ အရေဝ်ဒုတိယ အလုံမွဲဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၃၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် (Million) ပြင်တုဲ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မၞိဟ်ဟီုဂၠိုင်အိုတ် ကဆံင် မရနုက်ကဵု (၅) ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဍုင် ကေုာံ ဒေသ မစကာ အရေဝ်ပြင်သေတ်တအ်ဂှ် ပံင်ကောံလဝ် နကဵု ဂကောံ မကော်ဂး ဖရန်ကဝ်ဖဝ်နဳ (Francophonie) ရ။

ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်

အရေဝ်ပြင်သေတ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အရေဝ်လာတေန် (Latin) မဒှ် အရေဝ် ခေတ်အေန်ပါယာရဝ်မ ရ။ ကြဴနူ အေန်ပါယာရဝ်မ လီုလာ်အာတုဲ၊ ဂကူဖရန့် (Franks) မဒှ် ဂကူဂျာမာန်တအ် လုပ်သီကေတ် ဒေသဂေါလ် (Gaul - လၟုဟ် ဍုင်ပြင်သေတ်) ရ။ အရေဝ်လာတေန်ဂှ် နှဴရဴအာ ကု အရေဝ်ဂကူဂေါလ် ကေုာံ အရေဝ်ဂကူဖရန့်တအ်တုဲ ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အရေဝ်ပြင်သေတ် တြေံ (Old French) ရ။

နူကဵု ခေတ်လဒေါဝ် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ အရေဝ်ပြင်သေတ်ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ သွက် ကိစ္စ ပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သ္အာင် (Diplomacy) ကေုာံ လိက်ပတ် ပ္ဍဲအလုံတိုက်ဥရောပ မွဲရ။ ကြဴနူဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ်တုဲ၊ အရေဝ်ဏအ် ပြးဇးစိုပ်အာ တိုက်အာဖရိက၊ အမေရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵုတအ်ရ။

ပရေင်ပြးဇး ဒေသ (Geographic Distribution)

အရေဝ်ပြင်သေတ်ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ရုင် (Official language) ပ္ဍဲကဵု ၂၉ ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

• ဥရောပ: ဍုင်ပြင်သေတ်၊ ဘယ်လ်ဂျဳယျမ် (Belgium)၊ သွိဇြာလာန် (Switzerland) ကေုာံ မဝ်နာကဝ် (Monaco)။
• အမေရိက: ဍုင်ကနေဒါ (ဗွဲတၟေင် တွဵုရး ကွဳဗေက် - Quebec) ကေုာံ ဟေတဳ (Haiti)။
• အာဖရိက: ဍုင်မပ္တံကဵု ကောန်ဂဝ်၊ သေနဳဂေါလ်၊ ကင်မရွန်၊ မဒါဂါသကာ ကေုာံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လပါ်ပလိုတ် တိုက်အာဖရိကဂှ် စကာ အရေဝ်ပြင်သေတ် နဒဒှ် အရေဝ်ရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ်လဒေါဝ် ရ။

သၞောတ်ဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ သဒ္ဒါ

• အက္ခရ်: အရေဝ်ပြင်သေတ် စကာ အက္ခရ် လာတေန် (Latin script) မၞုံ ၂၆ မ တုပ်ကဵု အရေဝ်အင်္ဂလိက်ကီုရ။ ဆဂး ဍေံနွံကဵု သင်္ကေတ လတူ/သၟဝ် အက္ခရ် (Diacritics) ၅ သာ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ရမ္သာင်ရ။ ဥပမာ - (é, è, ê, ë, ç, à, ù, î, ï, ô)။
• သဒ္ဒါ (Grammar): နာမ် (Nouns) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲအရေဝ်ပြင်သေတ်ဂှ် ပါ်လဝ် လိင် (Gender) ၜါသာ်ရ။ လိင်တြုံ (Masculine) ကေုာံ လိင်ဗြဴ (Feminine) ရ။ (ဥပမာ - မေက္ကဇြေန် le magazine ဂှ် လိင်တြုံ၊ ကား la voiture ဂှ် လိင်ဗြဴ)။
• ရမ္သာင်: အရေဝ်ပြင်သေတ်ဝွံ ယၟုပြာကတ် နကဵု ရမ္သာင်မဍိုန်ဍောတ် (Nasal vowels) ကေုာံ ပွမဟွံပတိတ် ရမ္သာင် အက္ခရ် ပ္ဍဲကၞောတ် မာန်ရ။

ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ အခန်ကဏ္ဍ အလုံဂၠးတိ

အရေဝ်ပြင်သေတ်ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ရုင် (Official Language) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအလုံဂၠးတိ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-

• ကုလသမဂ္ဂ (UN)
• ဂကောံတိုက်ဥရောပ (European Union - EU)
• ကမ္မတဳ အဝ်လာမ်ပေတ် (International Olympic Committee)
• ဂကောံ ကြက်ခြေနီ (Red Cross)
• ဖဳဖာ (FIFA)

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ပြင်သေတ်
• အရေဝ်အင်္ဂလိက်
• အရေဝ်လာတေန်