အရေဝ်သက္ကတ

အရေဝ်သက္ကတ (Sanskrit)
ဒေသ	အိန္ဒိယ၊ နီပေါ (Classical/Liturgical usage)
ဒေသ	South Asia, Southeast Asia
ခေတ်ကာလ	၁၅၀၀ BC စိုပ် ပစ္စုပ္ပန်
ဂြောဝ် အရေဝ်	Indo-European / Indo-Aryan
အက္ခရ်	Devanagari (လၟုဟ်), Brahmi (တြေံ), Grantha, Pallava
ကောဒ်အရေဝ်ဘာသာ
ISO 639-3	–

အရေဝ်သက္ကတ (အင်္ဂလိက်: Sanskrit; သက္ကတ: Saṃskṛtam) ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာမနွံကဵု "ပွမပလေဝ်လဝ်ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ်" ရ။ ဍေံဒှ်ဘာသာမစကာ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ဘာသာ (ဟိန္ဒူ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဂျိန်း) ဗွဲမလောန်ရ။ နကဵုမတ်တၠပညာဘာသာဗေဒ (Linguistics) မ္ဂး သက္ကတဝွံ ဒှ်ဂကောံဘာသာ Indo-European တုဲ ဆက်စပ်ကဵု ဘာသာလေတ္တေန် (Latin) ကေုာံ ဂရိ (Greek) ရ။

ဝေါဟာရဗေဒ (Etymology)

မလိက် "Sanskrit" ဝွံ ပံင်ဗစပ်လဝ်နကဵု:

• Sam (सं): မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မွဲစွံ / ဗွဲမခိုဟ်"။
• Kṛta (कृत): မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပွမကၠောန်လဝ်"။

သရုပ်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် "အရေဝ်ဘာသာ မပလေဝ်လဝ်ဗွဲမစှ်ေဗီုပြင် (Refined/Sanctified language)" ရ။

ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Classification)

နကဵုမတ်တၠပညာ ပါ်ခြာလဝ် (၂) ခေတ်:

1. Vedic Sanskrit (သက္ကတဝေဒ): ဒှ်ခေတ်တြေံအိုတ် (၁၅၀၀ BC) မစကာပ္ဍဲလိက်ဝေဒ (Vedas) ဂမၠိုင်။
2. Classical Sanskrit (သက္ကတကျာ်သြဳ): ဒှ်ခေတ်မပလေဝ်လဝ်နကဵုသဒ္ဒါ Panini (ၜိုတ် ၄ ဗွဝ်ကၠံ BC)။ ဣဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်လိက်ပတ်ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ Ramayana ကေုာံ Mahabharata ရ။

သဒ္ဒါ ကေုာံ အက္ခရ် (Grammar and Script)

သက္ကတဝွံ ဒယှ်တဴနကဵုသၞောတ်သဒ္ဒါ မနွံကဵုဍာ်ဒကေဝ်သၠုင်:

• Phonology: နွံကဵုသၞောတ်ရမ္သာင် မစိစောန် (၅) ဒၞာဲ (Guttural, Palatal, Cerebral, Dental, Labial)။
• Declension (ဝိဘတ်): နွံကဵုဝိဘတ် (၈) မျိုး၊ ၜါမျိုး (Gender) (၃) ဂကူ၊ ကေုာံ လၟိဟ် (Number) (၃) ဂကူ (Singular, Dual, Plural)။
• Scripts: သက္ကတဟွံမွဲကဵုအက္ခရ်တိုက်ရိုက်၊ ဍေံစကာအက္ခရ်ဒေသနာနာ။ ခေတ်လၟုဟ်စကာ Devanagari။ ပ္ဍဲခေတ်တြေံ ရာမညဒေသ မန်တအ်စကာအက္ခရ် Pallava (အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ) သွက်ဂွံချူသက္ကတရ။

ဆက်စပ်ကဵု ဘာသာမန် (Influence on Mon Language)

ဘာသာမန်ဝွံ ဒုင်ကေတ်လဝ်သြဇာ အရေဝ်သက္ကတ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ:

• ဘာသာ: ဓမ္မ (Dharma)၊ သံဃ (Sangha)၊ သိက္ခာ (Shiksha)။
• သိပ္ပံ/နက္ခတ်: အာကာသ (Akasha)၊ နက္ခတ် (Nakshatra)၊ ဝိဇ္ဇာ (Vidya)။
• ယၟုမၞိဟ်: ယၟုမန်ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင်ကဵုသက္ကတ ညံင်ရဴ အာဲနာဲ၊ သိပ္ပံ၊ မာန ရ။

ဆက်ဗှ်ညိ

• ဘာသာပါဠိ
• အရေဝ်ဗေဒ
• အက္ခရ်မန်