အဝဵုကၞောတ်အထောတ်
| Sovereignty | |
 မျက်နှာဖုံး ပြကိုဟ် လဳဗာင်ယာတာန် (၁၆၅၁) မချူ လဝ် နကဵု တၠပညာ တဝ်မတ် ဟပ် မဒှ် လိက် မသောင်ကလး လဝ် သဘဴဓရ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အလဵုအသဳ | |
| ပရူမဆေင်စပ် | |
|---|---|
| လၟေင်ပညာ (Field) | သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်, သၞောဝ် ဂၠးတိ |
| ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ် | |
| ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts) | ရးနိဂီု (State), အဝဵုအာဏာ (Authority), ပွမသၠးပွး (Independence) |
အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (အၚ်္ဂလိက်: Sovereignty) ဝွံ ဍေံဒှ် အဝဵုအာဏာ မပြဲသၠုင် အိုတ် ကေုာံ အဝဵု မပိုင်ပြဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ရးနိဂီု မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တင် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု မွဲ ဂှ် နွံ ကု အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် တုဲ၊ ဟွံဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဒး ဒုင် လုပ် ပလီု နူကဵု အဝဵု အာဏာ ဍုင် သ္အာင် တအ် ရ။
ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သၞောဝ် ဂၠးတိ (International Law) တုဲ ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် (ဍောတ် ဂှ် ဒှ်၊ ဇၞော် ဂှ် ဒှ်) နွံ ကု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။
၁။ တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Sovereignty" ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ပြင်သေတ် တြေံ souveraineté တုဲ ဍေံ ဆက် ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ဘာသာ လေတ္တေန် superanus မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "မသၠုင် အိုတ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "မနွံ လတူ အိုတ်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ မန် မ္ဂး (ရံင် ပ္ဍဲ ဝိစ်ရှေန်နရဳ မန် အဝဵု)، ဝေါဟာရ အဝဵု (Power/Authority) ကဵု ကၞောတ်အထောတ် (Supreme/Ultimate) ဏအ် ပံင်ကောံ ညးသကအ် တုဲ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် "အဝဵု အာဏာ မသၠုင် အိုတ် မဟွံမွဲ ကု ညး မထိင်ဒဝ် လတူ ဍေံ" ရ။
ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ တင် အဓိက (၄) သာ် ရ-
- တိဍာ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Defined Territory): ဒး နွံ ကု ပယျဵု တိဍာ် မပြာကတ်။
- ညးဍုင်ကွာန် (Permanent Population): ဒး နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မမံင် တန်တဴ ဍာံဇေတ်။
- အလဵုအသဳ (Government): ဒး နွံ ကု ယန္တရား မအုပ်ဓုပ် ဍုင် မာန်။
- ပွမစၟတ်သမ္တီ နူ ဍုင်သ္အာင် (Capacity to enter into relations): မာန် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ထပက် လိက်ကသုက် ကု ဍုင် သ္အာင် မာန် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် ပရူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဝွံ ဍေံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် အတိုင် အခိင် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ-
- ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages): ပ္ဍဲ ဥရောပ ခေတ် လဒေါဝ် တေအ် မ္ဂး، အဝဵု အာဏာ ဂှ် ဍေံ ပြးဇး ဒၟံင် အကြာ သၟိင် ဨကရာဇ်، ကျာ်ဇၞော် ပါပ် (သင် ပါပ် / The Pope) ကေုာံ သၟိင် တိ (Feudal lords) တအ် ရ။ လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အလုံ မွဲ မဟွံမွဲ ဏီ ရ။
- လိက်ကသုက် ဝေတ်သဖှေလဳယျာ (Peace of Westphalia - 1648): ပွမထပက် လိက်ကသုက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခိင် မဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ခေတ် တၟိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဍေံ ပသောင် ကလး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အဝဵု အလဵု ဇကု လတူ တိဍာ် ညးတအ် တုဲ ဍုင် သ္အာင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ သာသနာ) ဟွံနွံ အခေါင် လုပ် စွက်ဖက် ပ္ဍဲ ကေင်ကာ အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ သၞောတ်ဝ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ သၞောတ်ဝ် ဝေတ်သဖှေလဳယျာ (Westphalian system) ရ။
- ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ: ကြဴနူ ပရေင် ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ကေုာံ အမေရိကာန် တုဲ، လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု "အဝဵု ဨကရာဇ်" စိုပ် အာ ကဆံင် "အဝဵု ညးဍုင်ကွာန်" ရ။
၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ လညာတ်ဒဿနိက (Theories and Philosophy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ ဒဿနိက ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ-
- ဂျင်း ဘဝ်ဒေန် (Jean Bodin): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၇၆၊ ညး ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အဝဵု မဟွံမာန် ပါ် ပရအ် တုဲ ဍေံ သ္ဒး နွံ ပ္ဍဲ တဲ သၟိင် ဨကရာဇ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍုင် ညံင် ဂွံ တန်ကြံင် ရ။
- တဝ်မတ် ဟပ် (Thomas Hobbes): ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် လဳဗာင်ယာတာန် ညး ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ သွက် ဂွံ ပါဲ ဝေင် နူကဵု "ပၞာန် အကြာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ်" ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး အပ် ပြာပ် ထောအ် အခေါင်အရာ ညးတအ် ကု အလဵုအသဳ မၞုံ ကု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Leviathan) ရ။
- ဂျင်း-ဂျက် ရူးဆိုး (Jean-Jacques Rousseau): ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty) မဟီု ဓမံက် လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵု ဍာံဇေတ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု ဆန္ဒ ကေုာံ ပၟိက် စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် (General Will) သၟး ရ။
၄။ ဂကူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဂမၠိုင် (Types of Sovereignty)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တၠပညာ သၞောဝ် တအ် ပါ် လဝ် ဂကူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် နာနာ သာ် ရ-
- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အတိုင် သၞောဝ် (De Jure Sovereignty): ဍေံ ဒှ် အဝဵု မကလိဂွံ လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ နူကဵု ရးနိဂီု ဍုင် သ္အာင် တအ် ရ။ (ဥပမာ - အလဵုအသဳ မဒး ဒုင် ရုဲစှ် လဝ် ဍာံဇေတ်)။
- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံ (De Facto Sovereignty): ဍေံ ဒှ် အဝဵု မအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရပ် လဝ် လတူ တိဍာ် ဍာံဍာံ ၜိုန်ရ ဍုင် တၞဟ် တအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ကီု လေဝ် ရ။ (ဥပမာ - အလဵုအသဳ တွာင်ဝါန် / ထာင်ဝါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ် ပၠန်ဂတး မအုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ မွဲမွဲ)။
- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဟွံမွဲ ကု ပွမကၟာတ်လဒဵု (Absolute Sovereignty): အဝဵု မဟွံဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် မွဲမွဲ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင် ဨကရာဇ် ပိုင် အဝဵု)။
- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မၞုံ ကု ပွမကၟာတ်လဒဵု (Limited/Constitutional Sovereignty): အဝဵု အလဵုအသဳ မဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု သၞောဝ်သဇိုင် ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ)။
၅။ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး (Internal and External Sovereignty)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဝွံ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လပါ် (၂) သာ် ရ-
- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ (Internal Sovereignty): ဍေံ ဒှ် အဝဵု အာဏာ အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ، ကံက် အခေါန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ သီုဖအိုတ် မၞုံ အပ္ဍဲ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် ရ။ ယဝ်ရ ဒပ် ပၠန်ဂတး တအ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ထိင်ဒဝ် ဍုင် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် အပ္ဍဲ လီုလာ် အာ မာန် ရ။
- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မ္ၚး (External Sovereignty): ဍေံ ဒှ် ပွမတန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး ဟွံဒး ဒုင် သြဇာ လတူ နူကဵု ဍုင် သ္အာင် ရ။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ပွမကလိဂွံ ပွမစၟတ်သမ္တီ နူ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ရးနိဂီု တၞဟ် တအ် ရ။
၆။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (International Law and Sovereignty)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင် ဆက်ဆောံ ဂၠးတိ ရ-
- ပွမတုပ်သၟဟ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereign Equality): အတိုင် ဥပဒေ ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter Article 2) မ္ဂး ဍုင် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ (ဥပမာ - အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် တူဗာလူ) ဍေံ နွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။
- မူဝါဒ ဟွံလုပ်စွက်ဖက် (Non-intervention): ရးနိဂီု မွဲ ဟွံနွံ အခေါင် ဇက် ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး လုပ် ပလီု ပရေင် ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ရးနိဂီု မွဲ သ္အာင် ร။
- ပွမကဵု အခေါင်ကင်းလွတ် (Sovereign Immunity): က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ မွဲ ဟွံဒး ဒုင် စောဲ အမှု ပ္ဍဲကဵု ရုင်သၞောဝ် ဍုင် သ္အာင် ဓမ္မတာ တအ် ရ (ပါဲနူ အမှု ရာဇာဝတ် ပၞာန် ပ္ဍဲ ရုင်သၞောဝ် ဂၠးတိ)။
၇။ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ် တၟိ မ္ဂး، လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးဍုင်ကွာန် ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ ဍေံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု အဝဵု ပိုင်ပြဳ ရးနိဂီု ဍာံဇေတ် ပုဟ်။ "ညးဍုင်ကွာန်" တအ် သၟး ရ ဒှ် တၠ အဝဵု ဍာံဍာံ တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် ဆ ညး မဒး ဒုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် သၟး ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံမင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သၞောဝ် မ္ဂး، ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် သၠာဲ ပြံင် အလဵုအသဳ ဂှ် နကဵု ပရေင် ရုဲစှ် မဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပၠန်ဂတး မာန် ရ။
၈။ ပရေင် ပြသၞာ ကေုာံ အရာမပလီုပလာ်ဂမၠိုင် (Challenges and Threats)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ရာစုသၞာံ ၂၁ ဏအ်၊ လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မပေင် ဍိုက် ဒး ဒုင် ဇီုကပိုက် လဝ် နူကဵု အရာ နာနာ သာ်-
- ပရေင် ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိ (Globalization): ဟိုတ်နူ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်، မဳဒဳယာ ကေုာံ နဲပညာ ဆက်စပ် ဒၟံင် ညးသကအ် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍုင် မွဲမွဲ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် အလဵု ဇကု ဍိုက်က်ပေင်င် ဟွံမာန် ယျ။
- ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင် (Supranational Organizations): ဂကောံ ဗီုကဵု သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) တအ် ဂှ် ညးတအ် ပတိတ် သၞောဝ် ဥပဒေ မလွှမ်းမိုး လတူ သၞောဝ် ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် တုဲ ဍေံ ဖန် ညံင် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဍုင် တအ် ဂှ် ဂွံ အောန် စှ်ေ ရ။
- တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ (Responsibility to Protect - R2P): ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲမွဲ ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Genocide) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဇကု မ္ဂး، ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂၠးတိ နွံ အခေါင် ဇက် လုပ် ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု မၞိဟ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မဟွံစွံ ၚုဟ်မး လတူ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ရးနိဂီု ရ။
၉။ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန် (Sovereignty in Myanmar and Mon Context)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန် မ္ဂး، လညာတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဂှ် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ အဓိက မွဲ စဵုကဵု လၟုဟ် ရ-
- လိက်ကသုက် ပင်လုံ (Panglong Agreement): ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သၠးပွး ဂှ်، က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူ တၞဟ်ဟ် တအ် တုပ် လဝ် စိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် မပါ် ပရအ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးသကအ် ရ။
- ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင်: ဆဂး ဗွဲကြဴ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ တအ် ဂစာန် ရပ် ကေတ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ တဲ ညးတအ် မွဲ ဓဝ် (Centralization) တုဲ၊ ဍေံ ဖန် ညံင် ဂွံ က္တဵုဒှ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ကဵု ဂကောံ ရပ် လွဟ် ကောန်ဂကူ နာနာ သာ် រ။
- အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် အလဵုဇကု (Self-determination): ဂကူ မန် ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ် တအ် ဂစာန် အာတ်မိက် ဒၟံင် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ ညးတအ် အလဵု ဇကု (Autonomy) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒှ် ပွမပါ် ပရအ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဍာံဍာံ မွဲ ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Future and Transformations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် သွက် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဝွံ ဍေံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပြသၞာ ဂၠးတိ တၟိတၟိ ရ-
- အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲ ဆာင်ဗါ (Cyber Sovereignty): ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု ခယ်ကြုက် ကဵု ရုရှာ တအ် ဂစာန် ဒက်ပ္တန် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးတအ် လတူ လပှ်ကျာ အေန်တာနဲ တုဲ ကၟာတ် လဒဵု တင်ဂၞင် မလုပ် တိတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။
- ပြသၞာ ဥတုရာသဳ (Climate Change): ပြသၞာ သဘာဝ ဂှ် ဍေံ ဟွံတီ ပယျဵု ဍုင် တုဲ၊ သွက်ဂွံ သောင် ကလး ပြသၞာ ဏအ် ရးနိဂီု တအ် သ္ဒး ဖျေဟ် လဝ် မာန အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညးတအ် တုဲ သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ (Global cooperation) ဍိုက်က်ပေင်င် ရောင် တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (See also)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
- ရးနိဂီု (State)
- သၞောတ်ဝ် ဝေတ်သဖှေလဳယျာ (Westphalian sovereignty)
- သၞောဝ် ဂၠးတိ
- ဒဳမဝ်ကရေသဳ
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Bodin, Jean. On Sovereignty: Four Chapters from the Six Books of the Commonwealth. Edited by Julian H. Franklin, Cambridge University Press, 1992.
- Hobbes, Thomas. Leviathan. Edited by Richard Tuck, Cambridge University Press, 1996.
- Rousseau, Jean-Jacques. The Social Contract and Other Later Political Writings. Edited by Victor Gourevitch, Cambridge University Press, 1997.
- Krasner, Stephen D. Sovereignty: Organized Hypocrisy. Princeton University Press, 1999.
- Philpott, Daniel. Revolutions in Sovereignty: How Ideas Shaped Modern International Relations. Princeton University Press, 2001.
- United Nations. Charter of the United Nations. 1945. (Article 2, Paragraph 1 & 4).
- Jackson, Robert H. Quasi-States: Sovereignty, International Relations and the Third World. Cambridge University Press, 1990.
- Sassen, Saskia. Losing Control? Sovereignty in an Age of Globalization. Columbia University Press, 1996.
- Evans, Gareth, and Mohamed Sahnoun. "The Responsibility to Protect." Foreign Affairs, vol. 81, no. 6, 2002, pp. 99–110.
- Smith, Martin. State of Strife: The Dynamics of Ethnic Conflict in Burma. Institute of Southeast Asian Studies, 2007.