အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်
အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် (အၚ်္ဂလိက်: Digital identity) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ တင်ဂၞင် (Data) မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပူဂိုလ်၊ အရာဝတ္ထု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံအလဵုအသဳ/ကမ္ပဏဳ မွဲမွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး အင်တာနက် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ လၟုဟ်၊ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ "မၞိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ညးလဵု ဇေတ်တ် ရော" ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ်စကာ သၞောတ် နာနာ (Authentication and Authorization) မပ္တံကဵု ဘာဏ်၊ ဝပ်သာက် အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ မဟာဇန် တအ် ရ။[၁]
အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လက္ခဏာ ပူဂိုလ် (Attributes) မပ္တံကဵု ယၟု၊ စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်၊ လေပ်စာ (Address) ကေုာံ အရာ မဆက်စပ် ကဵု ဒဳဂျဳတေဝ် ဗီုကဵု လၟိဟ် အာဲပဳ (IP address)၊ စၟတ်သမ္တီ အဳမေဝ် (Email address)၊ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လေင်ပရေင်မၞိဟ် (Social security number) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် နကဵု လညာတ် ကွတ်ပညာ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အသမ္တီ (Identity) မ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Physical world) ညးတအ် စကာ ကာဒ်စၟတ်သမ္တီ (ID card)၊ နိုင်ငံကူးလက်မှတ် (Passport) ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ တအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဇကုဂှ် ညးလဵု ရော ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital world) ဂှ်၊ မၞိဟ် ၜါ ဟွံမာန် ဆဵု ရုပ်သာ် ရေင်သကအ် တပ်တပ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးစကာ "အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်" (Digital identity) ရ။
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် ရ-
- Identifiers (စၟတ်သမ္တီ): အရာ မစၟတ်သမ္တီ ပူဂိုလ် မွဲ သက်သက် (ဥပမာ - User ID, Email, ဖုန်းလၟိဟ်)။
- Attributes (လက္ခဏာ သဇိုင်): တင်ဂၞင် မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ပူဂိုလ် (ဥပမာ - အာယုက်၊ ဒေသ၊ ကမၠောန်)။
- Credentials (သက်သဳ စၟတ်သမ္တီ): အရာ မပဒတန် လဝ် နူကဵု ဂကောံ မၞုံကဵု အဝဵု (ဥပမာ - ဒဳဂျဳတေဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ အာယုက် ပေင် ၁၈ သၞာံ)။
အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အင်တာနက် (Digital economy) တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓဝ်ယုံကြည် (Trust) အကြာ ညးမစကာ ကေုာံ ညးမကဵု သေဝါ (Service providers) တအ် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် အင်တာနက် (Web eras) ဂမၠိုင် ရ-
- ခေတ် ဝပ် ၁.၀ (Web 1.0 - Siloed Identity): ပ္ဍဲ အခိင် စကတဵုဒှ် အင်တာနက် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်ဂှ်၊ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံ ဆ လၟိဟ် အကံက် (Accounts) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ယၟု (Username) ကေုာံ မလိက်ဓလုက် (Password) သၟး ရ။ ဇၟာပ် ဝပ်သာက် ဂှ် ညးတအ် မင်မဲ တင်ဂၞင် အသမ္တီ နကဵု သၞောတ် ညးကဵုညး တုဲ၊ ညးစကာ တအ် ဒးစၟတ်သမ္တီ လဝ် မလိက်ဓလုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
- ခေတ် ဝပ် ၂.၀ (Web 2.0 - Federated Identity): ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ် အခိင် မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social media) မပ္တံကဵု Facebook ကဵု Google ပြာကတ် ကၠုင်ဂှ်၊ သၞောတ် "လုပ်စကာ နကဵု အသမ္တီ တၞဟ်" (Federated login / Single Sign-On) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ မၞိဟ်တအ် စကာ အကံက် Facebook သွက်ဂွံ လုပ်စကာ ပ္ဍဲ ဝပ်သာက် တၞဟ် တအ် မာန် ရ။ ဆဂး အရာဏအ် ပကဵု ညံင် ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂွံအဝဵု သီကေတ် တင်ဂၞင် (Monopoly over data) ရ။[၂]
- ခေတ် ဝပ် ၃.၀ (Web 3.0 - Self-Sovereign Identity): ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ်၊ လညာတ် အသမ္တီ မပိုင်ပြဳ ဇကုဂှ် (Self-Sovereign Identity - SSI) ပြာကတ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ။ နကဵု ကွတ်ပညာ ဗလံက်ချေန် (Blockchain)၊ ပူဂိုလ် တအ် နွံကဵု အခေါင် မင်မဲ ကေုာံ ပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် အသမ္တီ ဇကု ဗွဲမဍာံပြ တုဲ၊ ဟွံဒး တန်တဴ လတူ ကမ္ပဏဳ လဒေါဝ် တအ် ရ။
၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္သဏ်ဂမၠိုင် (Structure and Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုဟ် မွဲဂှ် ဒးနွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် သဇိုင် ၇ သာ် ရ -
1. ပရေင်တန်ကြန် (Persistence): အသမ္တီ ဂှ် ဒးတန်တဴ လအ်လ တုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် အာ လောဲလောဲ ရ။ 2. ပရေင်ပြးဇး (Portability): မၞိဟ် မပိုင်ပြဳ ဂှ် မာန် ကေတ်ဏာ အသမ္တီ ဇကု သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ နာနာ မာန် ရ။ 3. ပရေင်စဵုဒၞာ (Security): တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဂီုကၠီု (Encryption) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ 4. ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy): ညးမပိုင်ပြဳ ဂှ် ဟေင် မာန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် လဵုမွဲ ဒးထ္ၜး ကဵု ညးတၞဟ် ရော။ 5. ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Verification): အသမ္တီ တအ်ဂှ် ဒးမာန် စၟတ်သမ္တီ (Verify) ဒဒှ်ရ ဍာံပြ ဟွံဍာံပြ နူကဵု ဂကောံ မတန်တဴ ဗၠးၜး ရ။ 6. ပရေင်တုပ်စိုတ် (Consent): တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် စကာ ဂွံ ဆ အခိင် ညးမပိုင်ပြဳ တအ် ကဵု အခေါင် တုပ်စိုတ် ဟေင် ရ။ 7. ပရေင်ပံင်ကောံ (Interoperability): အသမ္တီ ဂှ် ဒးမာန် စကာ ဂွံ ပ္ဍဲ သၞောတ် နာနာ ကေုာံ ဍုင် နာနာ သာ် ရ။
၄။ ဗီုပြင် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် နာနာ (Types of Digital Identities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
လဒက်ပတန် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါ်လဝ် သၞောတ် အဓိက ၃ သာ် (Identity Models) -
၄.၁။ သၞောတ် ဗဟဵု (Centralized Identity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် အသမ္တီ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဂိုင်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု သာဗာ (Server) ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲဓဝ် ရ (ဥပမာ - ဘာဏ်၊ ဝပ်သာက် ကျာ်ဇၞော်)။
- ခိုဟ်: လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်။
- ပရေအ်: ယဝ်ရ သာဗာ ဂှ် ဒးဒုင် ကမၠတ် ဍဵုလုပ် (Hack) မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် သီုဖအိုတ် လီုလာ် ပါတိတ် အာ မာန် ရ (Single point of failure)။
၄.၂။ သၞောတ် ပံင်ကောံ (Federated Identity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ဂကောံ နာနာ တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒုင်တဲ အသမ္တီ ရေင်သကအ် ရ (ဥပမာ - Log in with Google/Facebook)။
- ခိုဟ်: ညးစကာ တအ် ဟွံဒး ခၞံ အကံက် တၟိ လၟိုန်တ္ၚဲ။
- ပရေအ်: ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy) အောန်၊ ဟိုတ်နူကဵု Google ဟွံသေင်မ္ဂး Facebook ဂှ် တီဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညးစကာ တအ် လုပ်စကာ ဝပ်သာက် လဵုမွဲ နွံ ရော။
၄.၃။ သၞောတ် ပြးဇး (Decentralized / Self-Sovereign Identity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် အသမ္တီ ဂှ် ဂိုင်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပူဂိုလ် ညးစကာ (ဥပမာ - Digital Wallet ပ္ဍဲ ဖုန်) တုဲ ပဒတန် လဝ် နကဵု ကွတ်ပညာ ဗလံက်ချေန် (Blockchain) ရ။
- ခိုဟ်: ပရေင်ဂီုကၠီု သၠုင်အိုတ်၊ ညးစကာ ပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် ဇကု ပေင်င်။
- ပရေအ်: ကွတ်ပညာ တၟိ လောန် တုဲ သွက်ဂွံ စကာ အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံပၟိက် အခိင် ဏီ ရ။
| လက္ခဏာ | သၞောတ် ဗဟဵု (Centralized) | သၞောတ် ပံင်ကောံ (Federated) | သၞောတ် ပြးဇး (Decentralized) |
|---|---|---|---|
| ညးပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် | ကမ္ပဏဳ / အလဵုအသဳ | ဂကောံ မဳဒဳယာ / ကမ္ပဏဳ | ပူဂိုလ် ညးစကာ |
| ပရေင်ဂီုကၠီု | ဍိုန်လျ (ဗဟဵု မွဲဒၞာဲဓဝ်) | လဒေါဝ် | သၠုင်အိုတ် (ဗလံက်ချေန်) |
| ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy) | အောန် | အောန် | သၠုင် |
| ဥပမာ | အကံက် ဘာဏ်၊ အကံက် ရုင် | Log in with Facebook | ပိုက်သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Wallet) |
၅။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် (Technologies and Systems)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုင်ကၠိုက် ဂှ် နွံပၟိက် ဒၟံင် ကွတ်ပညာ (Technologies) ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
- ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဗာဲအဝ်မေထရစ် (Biometric Authentication): ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လက္ခဏာ ကာယ ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု စၟတ်လပုဟ်တဲ (Fingerprint)၊ စၟတ်သမ္တီ မုက် (Facial recognition) ကေုာံ မတ် (Iris scan) သွက်ဂွံ ပဒတန် အသမ္တီ ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် FaceID ပ္ဍဲ ဖုန် iPhone ရ။
- သၞောတ် ပဳကေအာဲ (Public Key Infrastructure - PKI): ဂှ် ဒှ် ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် လက္ချာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital signatures) တုဲ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် တင်ဂၞင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလေဝ် ပ္ဍဲ အကြာ ကွန်ရက် ရ။[၃]
- ဗလံက်ချေန် (Blockchain & DLT): ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအင် လၟိဟ် (Distributed Ledger) မဟွံမာန် ပလီုပလာ် ကေုာံ မပြးဇး လဝ် အလုံ ကွန်ရက် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကဵု အထံက်အပင် သွက် သၞောတ် အသမ္တီ ပြးဇး (Decentralized Identifiers - DIDs) တုဲ မၞိဟ်တအ် ဟွံဒး တန်တဴ လတူ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္ပဏဳ ရ။
၆။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Security and Privacy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် နွံကဵု အန္တရာယ် ပရေင်ဂီုကၠီု (Security risks) ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။
- ပရေင်ကမၠတ် အသမ္တီ (Identity Theft): ကမၠတ် တအ် ကၠတ်ကေတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (ဥပမာ - မလိက်ဓလုက်၊ စၟတ် လေင်ပရေင်မၞိဟ်) တုဲ၊ လုပ်စကာ နဒဒှ် ပူဂိုလ် ဂှ် သွက်ဂွံ ကၠတ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး လှေအ်လှန် အရာ တၞဟ် တအ် ရ။
- ပရေင်ပြးဇး တင်ဂၞင် (Data Breaches): ယဝ်ရ သာဗာ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဒးဒုင် ဍဵုလုပ် (Hacked) မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် တအ် ပါတိတ် အာ မာန် ရ (ဥပမာ - ပရေင် Yahoo ဟွံသေင်မ္ဂး Equifax Data Breach)။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ တအ်ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် "သက်သဳ ဟွံမဲ တင်တီလ္ၚတ်" (သက်သဳ ဇဳရဝ်-နဝ်လေတ် - Zero-Knowledge Proofs - ZKP) ရ။ ZKP ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ မကဵု အခေါင် ပူဂိုလ် မွဲ ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ညး နွံကဵု တင်ဂၞင် ဍာံပြ (ဥပမာ - အာယုက် ပေင် ၁၈)၊ ဆဂး ဟွံဒး ထ္ၜး ကဵု အာယုက် ဇေတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် ဍာံဍာံ ရ။ အရာဏအ်ဝွံ မင်မဲ ကဵု ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။
၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Applications in Economy and Government)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် လၟုဟ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဒဳဂျဳတေဝ် (e-Government) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ ရ။
- သၞောတ် ကောန်ဍုင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဍုင်အက်သတဝ်နဳယျာ (Estonia e-Residency): ဍုင် အက်သတဝ်နဳယျာ (Estonia) ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပြာကတ် အိုတ် လပါ် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ကောန်ဍုင် ညးတအ် ၉၉% ဂှ် နွံကဵု e-ID တုဲ၊ ညးတအ် မာန် သွဟ် မာဲ၊ ကဵု အခေါန်၊ ကေုာံ တုဲဒှ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် နူကဵု အင်တာနက် ရ။
- သၞောတ် အာဒါ ဍုင်အိန္ဒိယ (India Aadhaar): ဂှ် ဒှ် သၞောတ် အသမ္တီ ဗာဲအဝ်မေထရစ် (Biometric ID system) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တအ် စကာ အာဒါ သွက်ဂွံ ပံက် အကံက် ဘာဏ်၊ ကေုာံ ကလိဂွံ အထံက်အပင် အလဵုအသဳ ရ။ [၄]
- ပရေင် ဘာဏ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Financial Services - KYC): ဘာဏ် တအ် စကာ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် သွက် လၟေင်ကမၠောန် "တီလ္ၚတ် ကောန်စၟိန် ဇကု" (တီလ္ၚတ် ကောန်စၟိန် - Know Your Customer - KYC) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကြာန် သြန် (Money laundering) ရ။
၈။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Human Rights and Social Implications)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သၞောတ် ဍေဟ် ဟွံမဲ ကဵု စဵုဒၞာ ဓဝ်ယာယဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အန္တရာယ် လတူ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မာန် ရ။
- ပရေင်ဖယ်ဉ် ကေုာံ ဟွံမဲ အသမ္တီ (Statelessness and Marginalization): ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်၊ ယဝ်ရ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် (ဥပမာ - ဂကူမန် ပ္ဍဲ ခေတ် သၞောတ် အုပ်ဓလပ် သၟဝ် ပၞာန်) ဟွံကလိဂွံ အခေါင် လုပ်စရင် အသမ္တီ အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒးဒုင် ဖယ်ဉ် ထောအ် (Digitally excluded) နူကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပြသၞာ "ကလော် သၞောတ်ရုင်" (Administrative ghosts) မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ပ္ဍဲ သၞောတ် အလဵုအသဳ ရ။
- ပရေင်စၟဳစၟတ် မင်ရံင် (Surveillance State): ယဝ်ရ အလဵုအသဳ တအ် စကာ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် သွက်ဂွံ မင်ရံင် အခိုက်အလိုက် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ မ္ဂး (ဥပမာ - သၞောတ် Credit ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်)၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အခေါင် ဗၠးၜး (Freedom) ကောန်မၞိဟ် ဂွံ လီုလာ် အာ ရ။
၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Legal Frameworks and Regulations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy) ပူဂိုလ် ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် ကေုာံ ဒေသ နာနာ ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ခိုင်င်ကၠိုက်က် ရ -
- သၞောဝ် GDPR ဥရောပ (General Data Protection Regulation): ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်၊ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) စပတိတ် သၞောဝ် သၞောဝ် ဂျဳဒဳပဳအာ (GDPR) မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ခိုင်ကၠိုက်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ ကလေင် အာတ် တင်ဂၞင် ဇကု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် ကဵု ပလီုထောအ် တင်ဂၞင် တအ် (Right to be forgotten) ရ။[၅]
- သၞောတ် eIDAS (Electronic Identification, Authentication and Trust Services): ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဥရောပ မွဲပၠန် သွက်ဂွံ ပဒတန် ဒဒှ်ရ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ လက္ချာ ဒဳဂျဳတေဝ် နူကဵု ဍုင်မွဲ ဂှ် မာန် စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဥရောပ တၞဟ် တအ် အလုံအိုတ်သီု ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ တၟိဂမၠိုင် (Future Trends and Emerging Technologies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် သွက် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မလှဲလး ဗွဲမလောန်။
- အသမ္တီ ပ္ဍဲ မေတာဗာသ် (Identity in the Metaverse): အခိင် ဂၠးတိ ရုပ်စမ် (Virtual reality) ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ဒးနွံကဵု အသမ္တီ (Avatars ကေုာံ Digital assets) မမာန် ကေတ်ဏာ နူကဵု ဝပ်သာက် မွဲ စိုပ် ဝပ်သာက် မွဲ ရ။
- ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (Artificial Intelligence): AI ဝွံ မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက် မၞိဟ် (Behavioral biometrics - ဥပမာ ဗီုပြင် တက် ကဳဗုတ်၊ ဗီုပြင် ရပ် ဖုန်) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဇေတ်တ် လောဲသွာ တုဲ၊ မာန် စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် လှေအ်လှန် နကဵု သၞောတ် Deepfake တအ် ရ။
နကဵု သရုပ် မ္ဂး၊ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဂျိုင်တဴ ကေုာံ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက် ရ။ သွက် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် အသမ္တီ မပြးဇး (SSI) ဝွံ မာန် ကဵု သၠးပွး ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဗၠးၜး ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အသမ္တီ ညးတအ် လးလး ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Windley, P. J. (2005). Digital Identity. O'Reilly Media, Inc., 10-15. ISBN 978-0596008789။
- ↑ Cameron, K. (2005). The Laws of Identity. Microsoft.[permanent dead link]
- ↑ Grassi, P. A.; Garcia, M. E.; Fenton, J. L. (2017). Digital Identity Guidelines (Report). National Institute of Standards and Technology (NIST).
- ↑ Advancing Digital Agency: The Power of Data Intermediaries (Report). World Economic Forum. 2022.
- ↑ General Data Protection Regulation (GDPR). European Union (2018).
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Cybersecurity (ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ)
- Public key infrastructure (သၞောတ် ပဳကေအာဲ)
- Blockchain (ဗလံက်ချေန်)
- Biometrics (ဗာဲအဝ်မေထရစ်)