အသိင်လျး
| General information | |
|---|---|
| Field | ရူပဗေဒ / Relativity |
| Key concepts | Constant, Vacuum, Space-time |
| Study and teaching | |
| Related subjects | အဲလဗတ် အိုင်းစတိုင်း၊ Relativity |
အသိင်လျး (အင်္ဂလိက်: Speed of Light) ဝွံ ဒှ်အသိင်မပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ မသ္ၚိတ်ဇြဒၟံင် (Vacuum) တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ်နကဵုသင်္ကေတ $c$ ရ။ အတိုင်သၞောတ်စံင်ဒကေဝ်ဂၠးတိ (SI unit) မ္ဂး အသိင်လျးဂှ် နွံတပ်တပ် ၂၉၉,၇၉၂,၄၅၈ မဳတာ ပ္ဍဲမွဲစက္က (ၜိုတ် ၁၈၆,၂၈၂ တိုင် ပ္ဍဲမွဲစက္က) ရ။
သဘဴဓရ်ရူပဗေဒ (Physical Significance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုမတ်တၠပညာရူပဗေဒမ္ဂး အသိင်လျးဝွံ ဟွံသေင်ဆအသိင်ဒြေပ်လျးသက်သက်၊ ဍေံဒှ်:
- သၟိင်အသိင် (Universal Speed Limit): ဒြပ်ဝတ္ထုမနွံကဵုလျိုင် (Mass) အိုတ်သီု ဒြေပ်ပြဟ်နူလျး ဟွံမာန်။
- သၞောဝ် Space-time: အသိင်လျးဝွံ ဆက်စပ်ကဵု အခိင် ကေုာံ ဟောပ်ဗဒေါအ်ရ။ ကာလအသိင်ဒြေပ်ပြဟ်တိုန်မ္ဂး အခိင်ဂှ် ဇြိုတ်အာ (Time dilation) ရ။
- Mass-Energy Equivalence: အတိုင်သၟိင်သဒ္ဒါ အိုင်းစတိုင်း $E = mc^2$ မ္ဂး အသိင်လျးဝွံ ဒှ်အရာမပြံင်လှာဲ ဒြပ်ဝတ္ထု ညံင်ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ရ။
လျးပ္ဍဲဒြပ်ဝတ္ထုနာနာ (Light in Different Media)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အသိင်လျး $c$ ဂှ် ဒှ်အသိင်ပ္ဍဲအကာသ (Vacuum) ဟေင်ရ။ ကာလလျးလောန်အာအကြာ ဒြပ်ဝတ္ထုတအ်မ္ဂး အသိင်ဍေံယအ်စှ်ေအာ:
- ပ္ဍဲကျာ: ယအ်စှ်ေညိည (ၜိုတ် ၉၉.၉၇% ဓဝ်နွံ)။
- ပ္ဍဲဍာ်: ယအ်စှ်ေအာ ၜိုတ် ၂၅% (နွံၜိုတ် ၂၂၅,၀၀၀,၀၀၀ m/s)။
- ပ္ဍဲဖန်: ယအ်စှ်ေအာ ၜိုတ် ၃၃% ရ။
ကဏ္ဍနက္ခတ္တဗေဒ (Astronomical Scale)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူစက္ကဝါဇၞော်လောန်တုဲ တၠပညာတအ် စကာအသိင်လျး သွက်ဂွံၜတ်ကၞာဗ္စး (Distance):
- လျးသၞာံ (Light-year): ဒှ်ဗ္စးလျးမဒြေပ်အာမာန် အပ္ဍဲမွဲသၞာံ (ၜိုတ် ၉.၄၆ ထြဳလဳယာန် ကဳလိုမဳတာ)။
- လျးနူတ္ၚဲ: လျးနူတ္ၚဲ ဒးစကာအခိင် ၜိုတ် ၈ မိနေတ် ကဵု ၂၀ စက္က သွက်ဂွံစိုပ် ဂၠးတိရ။
[Image showing light travel time from Sun to Earth and other planets]
ဝင်ပွမၜတ်ကၞာ (History of Measurement)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Ole Rømer (၁၆၇၆): ဒှ်ညးကိုပ်ကၠာအိုတ် မထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ လျးနွံကဵုအသိင် (ဟွံသေင် Instantaneous) နကဵုပွမသ္ၚဳဂၠေပ် ဂိတုဂြိုဟ်ဂျူပဳတာရ။
- James Clerk Maxwell (၁၈၆၅): ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ လျးဝွံ ဒှ် Electromagnetic wave တုဲ အသိင်လျးဂှ် တန်တဴဒၟံင်လတူ ဓါတ်ဓာတ်လိပ် ကေုာံ ဓါတ်ပသဲရ။