အာဂျေန်တဳနာ
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ အာဂျေန်တဳနာ República Argentina | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | ဗူအေနဝ်သ် အာဲရေသ် (Buenos Aires) 34°36′S 58°23′W |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | ဗူအေနဝ်သ် အာဲရေသ် |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | သပိန် (Spanish) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် ဖေဝ်ဒရေဝ် |
• သမ္မတ | ဟာဗဳယျေ မဳလေး (Javier Milei) |
• ဒု-သမ္မတ | ဗိတဝ်ရဳယျာ ဗဳလာရူယေလ် (Victoria Villarruel) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၄၇ မဳလဳယာန် (၄၇၀ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | ပဳသဝ် အာဂျေန်တဳနာ (Argentine peso, ARS) |
| ဇြောမ်အခိင် | ART (UTC−3) |
အာဂျေန်တဳနာ (အၚ်္ဂလိက်: Argentina) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ အာဂျေန်တဳနာ (Argentine Republic) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ တိုက်အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် ချဳလဳ ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကဵု ပါရာဂွေး ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုင်ဗရာဇြဳ ကဵု ဥရုဂွေ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက်ရ။ လပါ်ဗၟံက်ဍုင်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တိတ် (Atlantic Ocean) ရ။ ဍုင်အာဂျေန်တဳနာဝွံ ဒှ်ဍုင် မဇၞော်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲတိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ (ကြဴနူ ဗရာဇြဳ)၊ ဇၞော်အိုတ် စတုတ္ထ ပ္ဍဲတိုက်အမေရိက သီုဖအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် အလန်ဒဋ္ဌမ (၈) ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ နွံကဵု ဒတန် ကောန်ဍုင်အရင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု အေန်ကာ (Inca Empire) မအုပ်ဓလီုလဝ် လပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ညးဂၠာဲလ္ၚတ်တၟိ လပါ်သြင်ၜဳ ဂကူသပိန် တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ၊ ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု အေန်ပါယာ သပိန် ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၆ ဂှ် ဍုင်ဝွံ လလောင်တြး သၠးပွး နူသပိန် ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဗွဲမလအ်လတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၃ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် ဖေဝ်ဒရေဝ် ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု လပါ်စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ပြံင်လုပ် နူယူရဝ် (ဗွဲတၟေင် နူအဳတလဳ ကဵု သပိန်) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဇၞော်မောဝ်တုဲ၊ အာဂျေန်တဳနာဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်မသိုက်လှိင်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲလဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ဝွံ ဒးဆောမ်ဒုင်လဝ် ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေသဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပၞာန် ဖှေါက်ကလာန် (Falklands War) ကုဍုင်ဗြိတိန် သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ တကအ် ဖှေါက်ကလာန် (အာဂျေန်တဳနာ ကော်စ တကအ် မာလ်ဗဳနာသ် - Malvinas) တုဲ ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ ဒးဒုင်ကျအာရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ဂှ် သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန် လီုလာ်အာတုဲ ကလေင်စိုပ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဂျေန်တဳနာ ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု မနာနာသာ် မလှဲလးဗွဲမလောန်ရ။
- ရတ်ဒဵု အာန်ဒဳသ် (Andes Mountains): နွံလပါ်ပလိုတ် မဆက်စပ် ကုပယျဵု ဍုင်ချဳလဳရ။ ဒဵု အာကောန်ကာဂွာ (Aconcagua) မနွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အမေရိက သီုဖအိုတ် ကေုာံ ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ ကဵု လပါ်ပလိုတ် ဂၠးကဝ်ရ။
- တိဗလး ပမ်ပါသ် (Pampas): ဒှ်ဒေသ တိဗလး ဍာ်ခိုဟ် မလှဲလး ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင် မဒှ် ဒတန် ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ လွဳပြေင်ဂၠဴ အဓိက သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။ ဍုင်ဇၞော် ဗူအေနဝ်သ် အာဲရေသ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
- ပါတာဂဝ်နဳယျာ (Patagonia): ဒှ်ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာဍုင် မနွံကဵု တိက္ကဟ်၊ တၟအ်၊ ကေုာံ ဒဵုကလောအ်ဍာ် (Glaciers) ရ။
- ကၟာဍာ် ကေုာံ ကြုင်: ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဍာ်တၟိုဟ် အဳဂွာဇူ (Iguazú Falls) မပြာကတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မနွံ ပ္ဍဲပယျဵု ဍုင်ဗရာဇြဳ ကဵု အာဂျေန်တဳနာ ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဂျေန်တဳနာ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၇ မဳလဳယာန် တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် ၉၂% ပြင်င်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဂကူမစှ်ေကၠုင် နူယူရဝ်ပဳယျာန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် အဳတလဳ ကဵု သပိန်) ရ။
အရေဝ်ဘာသာ သပိန် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် ကေုာံ အရေဝ်အဓိက အလုံမွဲဍုင်ရ။ (သပိန် အာဂျေန်တဳနာ ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင်ဟီု ကေုာံ မအရေဝ် မတၟေင်တၞဟ်ခြာ နူဍုင်တၞဟ်တအ်ရ)။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၆၀% ပြင်င်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် ဂိုဏ် Roman Catholic (သင်ပုပ် ရဝ်မ ဖှရန်သဳသ် / Pope Francis ဂှ် ဒှ်ကောန်ဍုင် အာဂျေန်တဳနာ ရ)။
ယေန်သၞာင် အာဂျေန်တဳနာ ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် နကဵု လှေ် ကေုာံ ဒွက် တေန်ဂဝ် (Tango) မစကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဗူအေနဝ်သ် အာဲရေသ်၊ ကေုာံ စၞစ ဖျုန်ဂၠဴကင် (Asado) ရ။ ပါဲနူဂှ် အာဂျေန်တဳနာဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဝေင်မဝ်ကောန်ဇိုင် (Football) မဒှ်ဍုင် မဇၞးလဝ် ပေါဲဗတိုက် ဂၠးကဝ် ၃ အလန် (၁၉၇၈, ၁၉၈၆, ၂၀၂၂) ကေုာံ ဒှ်ဍုင်တမ်ဇာတိ သၟာဝေင် ပြာကတ် မပ္တံကဵု ဒဳယေဂဝ် မာရာဒဝ်နာ (Diego Maradona) ကဵု လဳအဝ်နယ် မေသ်သဳ (Lionel Messi) ရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဂျေန်တဳနာ ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲ လာတေန် အမေရိက (ကြဴနူ ဗရာဇြဳ) ကေုာံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံ ဍုင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် G20 ရ။
- ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ သွံပ္တိတ်: အာဂျေန်တဳနာဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တိတ် ကေုာံ သွံပ္တိတ် စၞစ အဓိက ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု သြောအ်ၜဲ (Soybeans)၊ ဖျုန်ဂၠဴ (Beef)၊ ကਣံ၊ ကေုာံ ဝိုင် (Wine - ဗွဲတၟေင် ဍုင် Mendoza) ရ။
- သံယဇာတ: ဍုင်ဝွံ နွံကဵု သံယဇာတ မပ္တံကဵု လဳသဳယျာမ် (Lithium - မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ Triangle လဳသဳယျာမ်)၊ ကၠေင်ဒါတ်၊ ကေုာံ ဍာ်တၟိုဟ်သဘာဝ ရ။
ၜိုန်ရ နွံကဵု သံယဇာတ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝွံ ဒးဆောမ်ဒုင်လဝ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် (Hyperinflation) ကေုာံ သြန်ဍုင် သဝ်စှ်ေ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု စှ်သၞာံရ။