အာဖရိက ပလိုတ်
| ပရူပရာ အဓိက | |
|---|---|
| တိုက် | အာဖရိက |
| ဍုင် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (၁၅ ဍုင်) | နာင်ဂျဳရဳယျာ၊ ဂါနာ၊ ကုတ်ဒဳဗᅪ (Ivory Coast)၊ သေနဳဂေါလ်၊ မာလဳ၊ နဳဂျေ၊ ဂျဳနဳ၊ ဗာကဳနာ ဖှာသဝ်၊ လာဲဗေရဳယျာ၊ သဳရာလဳယောန်၊ တဝ်ဂဝ်၊ ဗေနိန်၊ ဂါမ်ဗဳယျာ၊ ဂျဳနဳ-ဗိသဝ်၊ ကိပ်ဗာဒဳ |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | ၜိုတ် ၄၃၀ မဳလဳယာန် (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| အရေဝ်ဘာသာ အဓိက | ပြင်သေတ်၊ အင်္ဂလိက်၊ ပဝ်တူဂြဳ၊ ဟာဥသာ (Hausa)၊ ယဝ်ရူဗာ (Yoruba)၊ ဝဝ်လဝ်ဖှ် (Wolof) |
| ဍုင်ဇၞော် ပြာကတ်ဂမၠိုင် | လာဂဝ်သ် (Lagos)၊ အာဗဳဂျာန် (Abidjan)၊ အာကရာ (Accra)၊ ဒါကာ (Dakar) |
အာဖရိက ပလိုတ် (အၚ်္ဂလိက်: West Africa) ဝွံ ဒှ်ဒေသ လပါ်ပလိုတ် ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာဖရိက ရ။ နကဵု စၟတ်သမ္တီ ကုလသမဂ္ဂ (UN geoscheme) ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်အာဖရိက ပလိုတ်ဂမၠိုင် (ECOWAS) မ္ဂး ဒေသဝွံ ဍိုက်ပေင်လဝ် နကဵု ဍုင် ၁၅ ဍုင် မပ္တံကဵု နာင်ဂျဳရဳယျာ၊ ဂါနာ၊ ကုတ်ဒဳဗᅪ၊ သေနဳဂေါလ်၊ ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်တအ်ရ။ ဒေသဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုမှာသၟိတ် အာတ်လာန်တိတ် (Atlantic Ocean) ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ ဒေသက္ကဟ် သာဟာရာ ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ ဒေသ အာဖရိက ဗဟဵု ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက်ရ။ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒေသ မနွံလၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ မဇၞော်မောဝ်လောန် လပါ်ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိကရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နကဵု ဍုင်ဨကရာဇ် မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ထဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍုင်ဨကရာဇ် ဂါနာ (Ghana Empire)၊ မာလဳ (Mali Empire)၊ ကေုာံ သောန်ဂါဲ (Songhai Empire) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်တမ်ဗုက်တူ (Timbuktu) ပ္ဍဲဍုင်မာလဳ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် အစ္စလာမ် မပြာကတ်လောန်ရ။
စနူ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒေသသြင်ၜဳ အာဖရိက ပလိုတ်ဝွံ ဒးဒုင်ဘဲ ပရေင်သွံရာန် ဍိက် (Transatlantic slave trade) ဗွဲမသကာတ်မြဟ်တုဲ၊ မၞိဟ် မဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ်လဝ် ဇရေင် တိုက်အမေရိက တအ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ယူရဝ်ပဳယျာန် မပ္တံကဵု ပြင်သေတ် ကဵု ဗြိတိန် တအ် ပါ်ပရအ် သီကေတ် အဝဵု အုပ်ဓလီု ဒေသဝွံရ (ဍုင်လာဲဗေရဳယျာ မွဲဓဝ် ဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓလီု)။
ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၅၀ ကေုာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံလဝ် သၠးပွးရ။ ဆဂး ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွးတုဲ ဍုင်လ္ၚဵုတအ် (ဥပမာ - နာင်ဂျဳရဳယျာ၊ လာဲဗေရဳယျာ၊ သဳရာလဳယောန်) ဒးဆောမ်ဒုင်လဝ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပရေင်သီအဝဵု နကဵုပၞာန် အဆက်ဆက်ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဖရိက ပလိုတ် ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ပွဳပွူသဘာဝ မပြံင်လှာဲစှ်ေအာ နူသၟဝ်ကျာ စိုပ် သၠုင်ကျာရ။
- ဒေသ သာဟေလ် (Sahel): နွံလပါ်သၟဝ်ကျာ မဆက်စပ် ကု သာဟာရာ တုဲ၊ ဒှ်ဒေသ ကဝက်တိက္ကဟ် ကေုာံ တိဗလး မနွံကဵု ဍာ်ဗြဲ အောန်။ ဍုင်မပ္တံကဵု မာလဳ၊ နဳဂျေ ကေုာံ ဗာကဳနာ ဖှာသဝ် တအ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
- ဂြိုပ်ဗြဲ ကေုာံ ဇိုင်သြင်ၜဳ (Guinean Forests): နွံလပါ်သၠုင်ကျာ မဆက်စပ် ကု မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တိတ် တုဲ၊ ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု ဍာ်ဗြဲ ဂၠိုင် ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ်ဆု ထီုဍုတ်ရ။
- ကြုင် နဳဂျေ (Niger River): ဒှ်ကြုင် အဓိက ကေုာံ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံ မဇွောဝ်ကၠတ်အာ ဍုင် ဂျဳနဳ၊ မာလဳ၊ နဳဂျေ၊ ကေုာံ နာင်ဂျဳရဳယျာ ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသ အာဖရိက ပလိုတ် ဂှ် ဒှ်ဒေသ မနွံလၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိကရ (နာင်ဂျဳရဳယျာ မွဲဍုင်ဓဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၜိုတ် ၂၃၀ မဳလဳယာန်)။ ဍုင်ပ္ဍဲဒေသဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ဂကောံဂကူ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဟာဥသာ (Hausa)၊ ယဝ်ရူဗာ (Yoruba)၊ အဳဂဗဝ် (Igbo)၊ ဖှူလာနဳ (Fulani) ကေုာံ ဝဝ်လဝ်ဖှ် (Wolof) တအ်ရ။
အရေဝ်ဘာသာ ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလိက် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် အဓိက (ဟိုတ်နူ အာဲကၟာဲ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ) တုဲ၊ အရေဝ် ကောန်ဂကူတအ်လေဝ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးကီုရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး ဒေသ လပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအစ္စလာမ် တုဲ၊ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဇိုင်သြင်ၜဳဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် ဂၠိုင်ရ။ အာဖရိက ပလိုတ် ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် နကဵု ယေန်သၞာင် ပရေင်ဒွက် မကော်ဂး Afrobeats မဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူ နာင်ဂျဳရဳယျာ ကဵု ဂါနာ ရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ အာဖရိက ပလိုတ် ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ သံယဇာတ အဓိကရ။
- ကမၠောန်ဗ္ၚ: ကုတ်ဒဳဗᅪ (Ivory Coast) ကဵု ဂါနာ (Ghana) တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တိတ် ကဝ်ကဝ် (Cocoa - သွက်ဂွံ ကၠောန် စံက်ကလေတ်) ဂၠိုင်အိုတ် ကဆံင် ပထမ ကဵု ဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
- သံယဇာတ: နာင်ဂျဳရဳယျာ ဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိကတုဲ၊ ဂါနာ ကဵု မာလဳ တအ်ဂှ် ပြာကတ် လပါ် ခါဲထဝ် ရ။
ဂကောံ အာဖရိက ပလိုတ် (ECOWAS): ဍုင် ၁၅ ဍုင် ပ္ဍဲဒေသဝွံ ဒက်ပံင်ကောံလဝ် နကဵု ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်အာဖရိက ပလိုတ်ဂမၠိုင် (Economic Community of West African States - ECOWAS) သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက်၊ ပရေင်ညိင်ဝတ် ကေုာံ အခေါင်ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် အာကၠုင် သက်ကုဗဳဇြာ အပ္ဍဲဒေသရ။ ဍုင် ၈ ဍုင် (မဒှ်လဝ် ဍုင်သၟဝ်တဲ ပြင်သေတ် တြေံ) ဂှ် စကာ သြန်မွဲဓဝ် မကော်ဂး ဖှရက် အာဖရိက ပလိုတ် (West African CFA franc) ရ။