အာဖရိက ဗဟဵု
| ပရူပရာ အဓိက | |
|---|---|
| တိုက် | အာဖရိက |
| ဍုင် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (အဓိက) | ကောန်ဂဝ် (DRC)၊ ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ်၊ အာဖရိက ဗဟဵု၊ ကေမရူန်၊ ဂါဗောန်၊ ဂျဳနဳ အဳကွေတာ၊ ချာတ်၊ သောမ်တဝ်မေ ကဵု ပရိန်သဳပေ၊ အာန်ဂဝ်လာ |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | ၜိုတ် ၁၉၀ မဳလဳယာန် (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| အရေဝ်ဘာသာ အဓိက | ပြင်သေတ်၊ ပဝ်တူဂြဳ၊ လေန်ဂါလာ (Lingala)၊ သွာဟဳလဳ (Swahili) |
| ဍုင်ဇၞော် ပြာကတ်ဂမၠိုင် | ကေန်ရှာသာ၊ လူအာန်ဒါ၊ ဒူအာလာ၊ ဗရာဇြာဗဳလ်၊ ယျာအောန်ဒေ |
အာဖရိက ဗဟဵု (အၚ်္ဂလိက်: Central Africa) ဝွံ ဒှ်ဒေသ လဒေါဝ်ဗဟဵု ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာဖရိက ရ။ နကဵု စၟတ်သမ္တီ ကုလသမဂ္ဂ (UN geoscheme) ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်အာဖရိက ဗဟဵုဂမၠိုင် (ECCAS) မ္ဂး ဒေသဝွံ ဍိုက်ပေင်လဝ် နကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကောန်ဂဝ် (DRC)၊ ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် (Republic of the Congo)၊ ဍုင်အာဖရိက ဗဟဵု (CAR)၊ ကေမရူန်၊ ဂါဗောန်၊ ဂျဳနဳ အဳကွေတာ၊ ချာတ်၊ တကအ် သောမ်တဝ်မေ ကဵု ပရိန်သဳပေ၊ ကေုာံ ဍုင်အာန်ဂဝ်လာ တအ်ရ။ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လောန် လပါ် ဂြိုပ်ဗြဲဇၞော်၊ ကြုင်ကောန်ဂဝ် ကေုာံ သံယဇာတ သဘာဝ မဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒတန် ဍုင်ဨကရာဇ် ကောန်ဂကူ ဘာန်တူ (Bantu) တအ် မဒက်ပ္တန်လဝ် မပ္တံကဵု ဍုင်ဨကရာဇ် ကောန်ဂဝ် (Kingdom of Kongo)၊ လူဘာ (Luba)၊ ကေုာံ လူန်ဒါ (Lunda) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ယူရဝ်ပဳယျာန် မပ္တံကဵု ပြင်သေတ်၊ ဗဴဂျဳယေမ်၊ ပဝ်တူဂြဳ၊ ကေုာံ သပိန် တအ် ပါ်ပရအ် ကေတ်လဝ် အဝဵု အုပ်ဓလီု ဒေသဝွံရ။
ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသဝွံ ကလိဂွံလဝ် သၠးပွးရ။ ဆဂး ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွးတုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကောန်ဂဝ် (DRC)၊ အာန်ဂဝ်လာ၊ ကေုာံ အာဖရိက ဗဟဵု တအ်ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင်လဝ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပွိုင်မဂၠိုင်ကဵု စှ်သၞာံရ။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကောန်ဂဝ် ဒုတိယ (Second Congo War) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ စဵုကဵု ၂၀ সুন্নতဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲလၟိဟ် ပၞာန်မသကာတ်မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်အာဖရိကရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဖရိက ဗဟဵု ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သဘာဝ တိရစ္ဆာန်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်ရ။ အရာမပြာကတ်အိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ်-
- ဂြိုပ် ကောန်ဂဝ် (Congo Basin): ဒှ်ဂြိုပ်ဗြဲ မဇၞော်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးကဝ် (ကြဴနူ ဂြိုပ် အာမေဇြောန်)၊ မကဵုဒၟံင် ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဒှ်ဒတန် ပရေင်ဇဳဝနာနာ (Biodiversity) မဇၞော်အိုတ်ရ။
- ကြုင် ကောန်ဂဝ် (Congo River): ဒှ်ကြုင် ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ဒုတိယ နကဵု လၟိဟ်ဍာ်ဇွောဝ်တုဲ ဒှ်ကြုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ လလဳ ပ္ဍဲဒေသ။
- တိရစ္ဆာန်ဂြိုပ်: ဒေသဝွံ ဒှ်ဒတန် သွက်တိရစ္ဆာန် ဇဳဝနာနာ မပ္တံကဵု ကၞုဲဂြိုပ်ဇၞော် (Gorillas)၊ စိင်ဂြိုပ် (Forest elephants)၊ ချေမ်ပါန်ဇြဳ (Chimpanzees) ကေုာံ အဝ်ကာပဳ (Okapi) တအ်ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသ အာဖရိက ဗဟဵု ဂှ် ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု ဂကောံအရေဝ် ဘာန်တူ (Bantu) ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ပြင်သေတ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် ကေုာံ အရေဝ် မဆက်စၠောအ် အကြာဂကူနာနာ ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ပဝ်တူဂြဳ ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ အာန်ဂဝ်လာ ကေုာံ သောမ်တဝ်မေ၊ သပိန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဂျဳနဳ အဳကွေတာ ရ။
အရေဝ်ဒေသ မပ္တံကဵု လေန်ဂါလာ (Lingala) ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဒွက် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲဒေသ ကြုင်ကောန်ဂဝ်ရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် တုဲ၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ (ဥပမာ - ချာတ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ ကေမရူန်) တအ်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအစ္စလာမ် ဂၠိုင်ရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဖရိက ဗဟဵု ဝွံ ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု သံယဇာတ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် မွဲပ္ဍဲဂၠးကဝ်ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ်၊ ပရေင်အုပ်ဓလီု ဟွံခိုဟ် ကေုာံ အခက်အခုဲ သဇိုင်အဆောက်အအုံတုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။
- သတ္တု ကေုာံ ကၠေင်ဒါတ်: ဍုင်အာန်ဂဝ်လာ၊ ဂါဗောန် ကေုာံ ဂျဳနဳ အဳကွေတာ တအ်ဂှ် ပြာကတ်လောန် လပါ် ပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ် (Oil) ရ။ ကောန်ဂဝ် (DRC) ဂှ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ကု သတ္တု ကဝ်ဗါတ် (Cobalt)၊ ဗရိုတ် (Copper)၊ ကေုာံ ဗိုတ် (Diamonds) ရ။
- ဂြိုပ်ဆု: ကမၠောန်ပ္တိတ် ဆု (Timber) ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဍုင် ဂါဗောန်၊ ကေမရူန် ကေုာံ အာဖရိက ဗဟဵု ရ။
ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်: ဍုင်ပ္ဍဲဒေသဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပံင်ကောံလဝ် နကဵု ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်အာဖရိက ဗဟဵုဂမၠိုင် (Economic Community of Central African States - ECCAS) သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက်၊ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲဒေသရ။ ဍုင်လ္ၚဵု ၆ ဍုင်ဂှ် စကာ သြန်မွဲဓဝ် မကော်ဂး ဖှရက် အာဖရိက ဗဟဵု (Central African CFA franc) ရ။