အာဖရိက ဗၟံက်
| ပရူပရာ အဓိက | |
|---|---|
| တိုက် | အာဖရိက |
| ဍုင် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (အဓိက) | ကေန်ညာ၊ တာန်ဇြာနဳယျာ၊ ယူဂါန်ဒါ၊ ရဝါန်ဒါ၊ ဘူရုန်ဒဳ၊ သူဒါန်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင်ဒေသစှ်ေ အာဖရိကဂမၠိုင် (Horn of Africa) |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | ၜိုတ် ၄၅၅ မဳလဳယာန် |
| အရေဝ်ဘာသာ အဓိက | သွာဟဳလဳ (Swahili)၊ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ အာမာရိတ် (Amharic)၊ သဝ်မာလဳ (Somali) |
| ဍုင်ဇၞော် ပြာကတ်ဂမၠိုင် | နာဲရဝ်ဗဳ၊ ဒါ အက်သ် သလာမ်၊ ကာမ်ပါလာ၊ အာဒိသ် အာဘာဘာ |
အာဖရိက ဗၟံက် (အၚ်္ဂလိက်: East Africa) ဝွံ ဒှ်ဒေသ လပါ်ဗၟံက် ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာဖရိက ရ။ နကဵု စၟတ်သမ္တီ ကုလသမဂ္ဂ (UN geoscheme) မ္ဂး ဒေသဝွံ ဍိုက်ပေင်လဝ် နကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍုင်မပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ အာဖရိက ဗၟံက် (EAC) မတွံဂး ကေန်ညာ၊ တာန်ဇြာနဳယျာ၊ ယူဂါန်ဒါ၊ ရဝါန်ဒါ၊ ဘူရုန်ဒဳ၊ ကေုာံ သူဒါန်သၠုင်ကျာ တအ် သီုကဵု ဍုင်မနွံ ပ္ဍဲဒေသ စှ်ေအာဖရိက (Horn of Africa) မပ္တံကဵု အဳသဳအဝ်ပဳယျာ၊ သဝ်မာလဳယျာ၊ ဂျဳဘူတဳ၊ ကေုာံ အဳရဳထရဳယျာ တအ်ရ။ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒေသ မပြာကတ်လောန် လပါ် သဘာဝ တိရစ္ဆာန်ဂြိုပ်၊ ဒဵုသၠုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဒှ်ဒတန် တမ်မူလ ဝင်ကောန်မၞိဟ်ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသ အာဖရိက ဗၟံက် ဝွံ တၠပညာ သုတေသန ဝင် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "ဒတန် တမ်မူလ ကောန်မၞိဟ်" (Cradle of Humankind) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုတ်ကောန်မၞိဟ် တြေံအိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - မၞိဟ်စာသုတေသန မကော်စ လူသဳ Lucy) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အဳသဳအဝ်ပဳယျာ ကေုာံ ကေန်ညာ ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်တေံဂှ် ဒေသသြင်ၜဳ လပါ်ဗၟံက်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် ဗၞိက် မဆက်စၠောအ် အကြာ အာဖရိက၊ အာရပ်၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ တုဲ ကတဵုဒှ်လဝ် ယေန်သၞာင် သွာဟဳလဳ (Swahili culture) ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်အေန်ပါယာ ယူရဝ်ပဳယျာန် မပ္တံကဵု ဗြိတိန်၊ ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ အဳတလဳ တအ် ပါ်ပရအ် ကေတ်လဝ် အဝဵု အုပ်ဓလီု ဒေသဝွံရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ တုဲ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံလဝ် သၠးပွးရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဖရိက ဗၟံက် ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု ပွဳပွူသဘာဝ မဆန်ၜေတ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်ရ။ အရာမပြာကတ်အိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ်-
- Great Rift Valley: ဒှ်ဒေသ ချာတ်ပါ် တိဇၞော် မစကာလဝ် နူကဵု လပါ်သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု လပါ်သၠုင်ကျာ အာဖရိက ဗၟံက်။ ဒၞာဲဏအ် နွံကဵု ဒဵုပၟတ် ကေုာံ ကၟာဍာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
- ဒဵုသၠုင်ဂမၠိုင်: ဒဵု ကဳလဳမာန်ဂျာရဝ် (Mount Kilimanjaro - ပ္ဍဲတာန်ဇြာနဳယျာ) ဂှ် ဒှ်ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဒဵု ကေန်ညာ (Mount Kenya) နွံရ။
- ကၟာဍာ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Great Lakes): ကၟာ ဗိတဝ်ရဳယျာ (Lake Victoria) ဂှ် ဒှ်ကၟာ ဍာ်သ္ၚီ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိက တုဲ၊ ကၟာ တာန်ဂါန်ယဳကာ (Lake Tanganyika) ကေုာံ ကၟာ မာလာဝဳ (Lake Malawi) တအ်လေဝ် နွံရ။
- တိရစ္ဆာန်ဂြိုပ်: ကၠအ်သတ်တိရစ္ဆာန် သေရေန်ဂေတဳ (Serengeti) ကေုာံ မာသာဲ မာရာ (Maasai Mara) တအ်ဂှ် ပြာကတ်လောန် လပါ် ပရေင်တိရစ္ဆာန် ပြံင်ဒတန် (Great Migration) ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသ အာဖရိက ဗၟံက် ဂှ် ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု ဂကောံဂကူနာနာသာ် (Ethnic diversity) ဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ဂကောံအရေဝ် ဘာန်တူ (Bantu)၊ နာဲလဝ်တိတ် (Nilotic) ကေုာံ ကူရှဳတိတ် (Cushitic) တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ အဓိကရ။
အရေဝ်ဘာသာ သွာဟဳလဳ (Swahili) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မဆက်စၠောအ် အကြာဂကူနာနာ (Lingua franca) ပ္ဍဲဒေသဝွံ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တာန်ဇြာနဳယျာ၊ ကေန်ညာ၊ ယူဂါန်ဒါ ကေုာံ ကောန်ဂဝ် လပါ်ဗၟံက် တအ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပြင်သေတ် လေဝ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ရုင်အလဵုအသဳဂမၠိုင်ကီုရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး ခရေတ်ယာန် ကဵု အစ္စလာမ် ဂှ် ဒှ်ဘာသာ ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ အာဖရိက ဗၟံက် ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ (ကဝ်ဖှဳ၊ လက်ဖက်၊ ပ္ကဴ) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ (Tourism - ဗွဲတၟေင် Safari) အဓိကရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်မပ္တံကဵု ကေန်ညာ ကေုာံ ရဝါန်ဒါ တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လပါ် နဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒဳဂျဳတယ် ဗွဲမပြဟ်ရ။
ဂကောံ အာဖရိက ဗၟံက် (East African Community - EAC): ဍုင်ပ္ဍဲဒေသဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပံင်ကောံလဝ် နကဵု ဂကောံပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကော်ဂး EAC ရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်သြန် မွဲဓဝ်၊ ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် သက်ကုအခေါန် (Free trade area) ကေုာံ အနာဂတ်မ္ဂး မိက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင် ပံင်ကောံ အာဖရိက ဗၟံက် (East African Federation) ရ။