အာရီုသၟူ

အာရီုသၟူ (အင်္ဂလိက်: Sense of Smell / Olfaction) ဝွံ ဒှ်အစောံစရာဲ ကေုာံ ဒြဟတ်ဒုင်စသိုင် (Sense) သဘာဝမွဲ မဆေင်စပ်ကု ပွမဂွံသၟူ ကေုာံ ပွမတီပါ်ခြာ သၟူအမြာဲနာနာ မပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲကျာရ။ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ စိုတ်ပညာမ္ဂး၊ အာရီုသၟူဝွံ ဒှ်အာရီု မပြဟ်အိုတ် ကေုာံ မဆက်စၠောံလဝ် တပ်တပ် ကုဒၞာဲသမ္တီ ကေုာံ စိုတ်ဓာတ် (Limbic System) ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ်ရ။

လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်

ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုရိုဟ်ကၞက် (၂) မ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

1. အာရီု (A-Rüm / Perception & Sense): မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ်ဒုင်စသိုင်၊ ပွမဆက်စၠောံ အကြာစိုတ် ကေုာံ အရာမ္ၚး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမစွံသတိ။ ဍေံဒှ်ဒံင်သံက် မဆက်စၠောံကဵု လောကမ္ၚး ကေုာံ လောကအပ္ဍဲရ။
2. သၟူ (Smū / Scent & Odor): မဂွံအဓိပ္ပါယ် အမြာဲ၊ ရသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်မပြးဇး ပ္ဍဲကျာ မလုပ်စိုပ် ကတိုင်မုဟ်။

ပံင်ကောံတုဲ "အာရီုသၟူ" မ္ဂး ဒှ် "ဒြဟတ်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ညာဏ်မတီပါ်ခြာ ရသအမြာဲနာနာ" ရ။

လက္ခဏာ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်

အာရီုသၟူဝွံ တၞဟ်ခြာနူ အာရီုမတ် (ညာတ်) ကေုာံ အာရီုကတောဝ် (မိင်) တုဲ နွံကဵု လက္ခဏာတၟေင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

• ပွမလုပ်စိုပ် တပ်တပ် (Direct Pathway): အာရီုသၟူဝွံ ဟွံဒးကူးတ်လောန်အာ ဒၞာဲက္ဍဟ် မပါ်ခြာဟိုတ်ဖိုလ် (Thalamus/Cortex) သီုဖအိုတ်တုဲ၊ ဍေံလုပ်စိုပ်အာ ဒၞာဲကောပ်ကာဲစိုတ် ကေုာံ သမ္တီ တပ်တပ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟူမွဲမွဲ မလေပ်ကတဵုဗဒှ်ကဵု ရသစိုတ် (မိပ်၊ ဖေက်၊ စံင်တူ) ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။
• သတ္တိ မင်မဲလမျီု (Survival Mechanism): ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး အာရီုသၟူဝွံ ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု သွက်ဂွံတီ အန္တရာယ် (ဥပမာ - သၟူပၟတ်တူ၊ သၟူစၞအုဲ) ကေုာံ သွက်ဂွံရုဲစှ် စၞစမခိုဟ်ရ။
• ဒံင်သံက် သမ္တီ (Bridge of Memory): အာရီုသၟူဝွံ နွံကဵုအစောံစရာဲ မမာန်လွဳၜံင်ပတိုန် သမ္တီလက္ကရဴ မသ္ၚောဲတအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံင်ရဴ မကလေင်ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ကီုရ။

လျးတော်ကော် ကေုာံ အာရီုသၟူ

ယဝ်ရသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵုလညာတ် တော်ကော် မ္ဂး -

• သုစိဘ် လတူအာရီု: သၟူအမြာဲမွဲမွဲဝွံ ဍေံဒှ် တင်မဆုက်ညုင် ကဵုအာရီုစိုတ်ရ။ ပူဂိုလ်မၞုံကဵု အဲနာဲ (သတိပညာ) ဂှ် ဒုင်စသိုင် အာရီုသၟူဏအ်တုဲ ဟွံဒုင်စောဲလာံ (Addicted) ပ္ဍဲဍေံ၊ ဆဂး စကာဍေံ သွက်ဂွံပတိုန် လျးညာဏ် ကေုာံ ပရေင်လလံသွာရ။
• ဆုက်လုက် ကေုာံ စုက်လုက်: အာရီုသၟူဝွံ ပကဵုညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ဆုက်လုက် ကုသဘာဝ ကေုာံ ဂွံ စုက်လုက် ကြပ်ညောန်ရေင်သကအ် (ဥပမာ - သၟူကောန်ၚာ်ဍောတ်တ် မကဵုအာရီုဆာန်ကၟိန် ကုမိမ)။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူ
• ရသမြမောဝ်
• တင်မဆုက်ညုင်
• တော်ကော်
• အဲနာဲ

နိဿဲ

• "The Physiology and Philosophy of Olfaction", Sensory Sciences Review.
• လညာတ်တော်ကော် အာရီု ကေုာံ စိုတ် နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။